🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जरायु
jarāyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गर्भ की झिल्ली (2.6.38) गर्भाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जरायु संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ जरायुज]
१. वह झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ उत्पन्न होता है । आँवल । खेढ़ी । उल्व ।
२. गर्भाशय ।
३. योनि ।
४. जटायु ।
५. अग्निजार या समुद्र- फल नामक वृक्ष ।
६. कार्तिकेय के एक अनुचर का नाम ।
७. साँप की केचुल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरायु mfn. withering, dying away (?), RV. x, 106, 6
जरायु n. the cast-off skin of a serpent, γῆρας, AV. i, 27, 1
a perishable covering, VS. xvii, 5
जरायु n. (also mf., L.) the outer skin of the embryo (opposed to उल्ब), after-birth, RV. v, 78, 8; AV.; VS. &c. (इन्द्राण्या उल्ब-जरायुणी, ‘amnion and chorion of Indrāṇī’, N. of two Sāmans)
जरायु m. froth originating from submarine fire, L.
= जटायु, L.
जरायु f. N. of one of the mothers attending on Skanda, MBh. ix, 2637
जरायु cf. ज्योतिर्-, निर्-.
जरायु , ˚युक. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जरायु n. [जरामेति इ-ञुण्] 1 The slough or cast-off skin of a serpent. --2 The outer skin of the embryo. --3 After-birth. --4 Secundines. --5 The uterus, womb. --Comp. --ज a. born from the womb, viviparous; Ms. 1. 43 and Malli. on Ku. 3. 42.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरायु पु० जरामेति इ--ञुण् । १ गर्भावरणचर्मणि २ गर्भा शये, “जरायुणा मुखे च्छन्ने कण्ठे च कफवेष्टिते । वायोर्मार्गनिरोधाच्च न गर्भस्थः प्ररोदिति” सुश्रु० । “या तु चर्म्माकृतिः सूक्ष्मा जरायुः सा निगद्यते” देवीभाग० । ३ जटायौ पक्षिणि च मेदि० । ४ अग्निजारवृक्षे राजनि० । [] ५ कुमारानुचरमातृभेदे । “पक्षालिका मत्कुणिका जरायुर्ज्जर्ज्जरानना” भा० श० ४७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3059-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जरायुः, पुं, (जरामेतीति । जरा + इण् + “किंञ्ज- रयोः श्रिणः ।” उणां १ । ४ । इति ञुण् ।) येन वेष्टितो गर्भः कुक्षौ तिष्ठति सः । गर्भ- वेष्टनचर्म्म । आँओल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गर्भाशयः २ उल्वम् ३ कललः ४ । इत्यमरः । २ । ६ । ३७ ॥ [] “या तु चर्म्माकृतिः सूक्ष्मा जरायुः सा निगद्यते ॥” इति महाभागवते भगवतीगीता ॥ अग्निजारवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-518-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें