🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:59:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गर्भाशय
garbhāśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गर्भ की झिल्ली (2.6.38) जरायु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्भाशय संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्त्रियों के वह स्थान जिसमें बच्चा रहता है । बच्चादानी । विशेष—स्त्रियों का गर्भाशय या गर्भकोश वास्तव में वही अवयव है जो पुरूषों का अंड़कोश है । स्त्रियों में यह अंदर होता हैं, पुरूषों में बाहर । इसी की भिन्नता यसे स्त्री और पुरूष के और और ल क्षणों की भिन्नता उत्पन्न होती है । इसी गर्भशय में रजाणु या गर्भणु रहते हैं । जो जीव जितने ही अधिक अंड़े देते हैं, उनके गर्भाशय उतने ही बड़े होते हैं । स्त्री का गर्भाशय १/?/१/२ इंच लंबा, ३/४ इंच चौड़ा और १/३ इंच मोटा होता हैं और उसमें एक गर्भनाड़ी रहती हैं, जिससे बच्चा निकलता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्भाशय m. = ˚र्भ-वसति, MBh. xiv; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्भाशय पु० आशेतेऽत्र आ + शी--आधारे अच् ६ त० । गर्भाधारस्थाने गर्भशय्यायाम् “पुरुषेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः । एको गर्भाशयः प्रोक्तः पित्त- पक्वाशयान्तरे” इति भावप्र० तस्य पित्तपक्वाशययो- र्मध्यस्थत्वमुक्तम् “स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टमः” । “ततो- ऽग्निसोमसंयोगात् संसृज्यमानो गर्भो गर्भाशयमनु- प्रतिपद्यते” “दैवसंयोगादव्ययोऽचिन्त्यः (आत्मा) भूतात्मना सहान्वक्षं सत्वरजस्तमोभिर्देवासुरैरपरैश्च भावैर्वायुनाऽभिप्रेर्य्यमाणो गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते” इति च सुश्रुतः । तदाधारावरकत्वात् २ जरायौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्भाशयः, पुं, (आशेतेऽस्मिन्निति । आ + शी + अघिकरणे अप् । गर्भस्य भ्रूणस्य आशयः शय्यावदाश्रयस्थानम् ।) जरायुः । येन वेष्टितो गर्भः कुक्षौ तिष्ठति सः । इत्यमरः । २ । ६ । ३८ ॥ गर्भशय्या । इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, महा- भारते । १४ । १८ । ५ । “शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् । क्षेत्रं कर्म्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥” “पूर्णषोडशवर्षा स्त्री पूर्णत्रिंशेन सङ्गता । शुद्धे गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रेऽनिले हृदि ॥ वीर्य्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः । रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥” इति वाभटे शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-316-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गर्भाशय" आता है (15)
गर्भकोष गर्भाशयगर्भगेह गर्भाशय । गर्भडिंबाशय गर्भाशयबच्चादान गर्भाशय । कोखगर्भस्थली गर्भाशयधरा पृथ्वी । जमीन । धरतीउल्व झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ पैदा होता है । आँवला । अँवरीगर्भ पेट के अंदर का बच्चा । हमल । जैसे— उसे तीन महीने का गर्भ हैकोष्ठ उदर का मध्य भाग । पेट का भीतरी हिस्सा । यौ॰—कोष्ठबद्ध । कोष्ठशुद्धिजरायु वह झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ उत्पन्न होता है । आँवल । खेढ़ी । उल्वउल्ब वह झिल्ली, जिसमें गर्भस्थ शिशु लिपटा रहता हैउल्बण नृत्य के समय की हाथों की एक मुद्रागर्भवास गर्भ के अंदर की स्थितिकोख उदर । जठर । पेटप्याला एक विशेष प्रकार का छोटा कटोरा जिसका ऊपरी भाग या मूँह नीचेवाला भाग या प…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें