🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:26:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गर्भाशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर्भाशय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गर्भाशय

अर्थ: योनि, बच्चेदानी

संस्कृत: गर्भवेष्टनचर्मः · पर्याय: जरायु

व्युत्पत्ति: गर्भ-आशयः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गर्भाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गर्भाशय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागर्भाशयःगर्भाशयौगर्भाशयाः
द्वितीयागर्भाशयम्गर्भाशयौगर्भाशयान्
तृतीयागर्भाशयेनगर्भाशयाभ्याम्गर्भाशयैः
चतुर्थीगर्भाशयायगर्भाशयाभ्याम्गर्भाशयेभ्यः
पञ्चमीगर्भाशयात् / गर्भाशयाद्गर्भाशयाभ्याम्गर्भाशयेभ्यः
षष्ठीगर्भाशयस्यगर्भाशययोःगर्भाशयानाम्
सप्तमीगर्भाशयेगर्भाशययोःगर्भाशयेषु
सम्बोधनहे गर्भाशयहे गर्भाशयौहे गर्भाशयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गर्भाशय
गर्भाशय
garbhāśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गर्भ की झिल्ली (2.6.38) जरायु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्भाशय संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्त्रियों के वह स्थान जिसमें बच्चा रहता है । बच्चादानी । विशेष—स्त्रियों का गर्भाशय या गर्भकोश वास्तव में वही अवयव है जो पुरूषों का अंड़कोश है । स्त्रियों में यह अंदर होता हैं, पुरूषों में बाहर । इसी की भिन्नता यसे स्त्री और पुरूष के और और ल क्षणों की भिन्नता उत्पन्न होती है । इसी गर्भशय में रजाणु या गर्भणु रहते हैं । जो जीव जितने ही अधिक अंड़े देते हैं, उनके गर्भाशय उतने ही बड़े होते हैं । स्त्री का गर्भाशय १/?/१/२ इंच लंबा, ३/४ इंच चौड़ा और १/३ इंच मोटा होता हैं और उसमें एक गर्भनाड़ी रहती हैं, जिससे बच्चा निकलता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्भाशय m. = ˚र्भ-वसति, MBh. xiv; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्भाशय पु० आशेतेऽत्र आ + शी--आधारे अच् ६ त० । गर्भाधारस्थाने गर्भशय्यायाम् “पुरुषेभ्योऽधिकाश्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः । एको गर्भाशयः प्रोक्तः पित्त- पक्वाशयान्तरे” इति भावप्र० तस्य पित्तपक्वाशययो- र्मध्यस्थत्वमुक्तम् “स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टमः” । “ततो- ऽग्निसोमसंयोगात् संसृज्यमानो गर्भो गर्भाशयमनु- प्रतिपद्यते” “दैवसंयोगादव्ययोऽचिन्त्यः (आत्मा) भूतात्मना सहान्वक्षं सत्वरजस्तमोभिर्देवासुरैरपरैश्च भावैर्वायुनाऽभिप्रेर्य्यमाणो गर्भाशयमनुप्रविश्यावतिष्ठते” इति च सुश्रुतः । तदाधारावरकत्वात् २ जरायौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्भाशयः, पुं, (आशेतेऽस्मिन्निति । आ + शी + अघिकरणे अप् । गर्भस्य भ्रूणस्य आशयः शय्यावदाश्रयस्थानम् ।) जरायुः । येन वेष्टितो गर्भः कुक्षौ तिष्ठति सः । इत्यमरः । २ । ६ । ३८ ॥ गर्भशय्या । इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, महा- भारते । १४ । १८ । ५ । “शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम् । क्षेत्रं कर्म्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥” “पूर्णषोडशवर्षा स्त्री पूर्णत्रिंशेन सङ्गता । शुद्धे गर्भाशये मार्गे रक्ते शुक्रेऽनिले हृदि ॥ वीर्य्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनाब्दयोः पुनः । रोग्यल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥” इति वाभटे शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-316-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गर्भाशय" आता है (15)
गर्भकोष गर्भाशयगर्भगेह गर्भाशय । गर्भडिंबाशय गर्भाशयबच्चादान गर्भाशय । कोखगर्भस्थली गर्भाशयधरा पृथ्वी । जमीन । धरतीउल्व झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ पैदा होता है । आँवला । अँवरीगर्भ पेट के अंदर का बच्चा । हमल । जैसे— उसे तीन महीने का गर्भ हैकोष्ठ उदर का मध्य भाग । पेट का भीतरी हिस्सा । यौ॰—कोष्ठबद्ध । कोष्ठशुद्धिजरायु वह झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ उत्पन्न होता है । आँवल । खेढ़ी । उल्वउल्ब वह झिल्ली, जिसमें गर्भस्थ शिशु लिपटा रहता हैउल्बण नृत्य के समय की हाथों की एक मुद्रागर्भवास गर्भ के अंदर की स्थितिकोख उदर । जठर । पेटप्याला एक विशेष प्रकार का छोटा कटोरा जिसका ऊपरी भाग या मूँह नीचेवाला भाग या प…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर्भाशयगर्भाशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गर्भाशय 📚 ➤ योनि, बच्चेदानी
संस्कृत: गर्भवेष्टनचर्मः · पर्याय: जरायु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर्भाशय 📚स्त्रियों के वह स्थान जिसमें बच्चा रहता है । बच्चादानी । विशेष—स्त्रिय…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गर्भाशय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गर्भाशय = गर्भ + आशय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬