🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोष्ठ
koṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोष्ठ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उदर का मध्य भाग । पेट का भीतरी हिस्सा । यौ॰—कोष्ठबद्ध । कोष्ठशुद्धि ।
२. शरीर के अंदर का कोई वह भाग जो किसी आवरण से घिरा हो और जिसके अंदर कोई विशेष शक्ति रहती हो । जैसे,— पक्वाशय, मूत्राशय, गर्भाशय, आदि ।
३. कोठा । घर का भीतरी भाग ।
४. वह स्थान जहाँ अन्नसंग्रह किया जाय । गोला ।
५. कोश । भंडार । खजाना ।
६. प्राकार । कोट । शहरपनाह । चहारदीवारी ।
७. वह स्थान जो किसी प्रकार चारो ओर से घिरा हो ।
८. शरीर के भीतरी छह चक्रों में से एक, जो नाभि के पास है । इसे मणिपुर भी कहते हैं ।
९. दे॰ कौष्ठक —३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोष्ठ m. (√ कुष्?; probably related to कुक्षि and कोश), any one of the viscera of the body (particularly the stomach, abdomen), MBh.; Suśr. &c.
कोष्ठ m. n. (अस्, L.; अम्) a granary, store-room, MBh.; BhP. (ifc. f(आ). )
a treasury, W.
कोष्ठ m. an inner apartment, L.
the shell of anything, W.
a kind of pan, pot, Kauś.; Pat.; Car.; Bhpr.
कोष्ठ m. property (or mfn. ‘own’), L.
कोष्ठ m. night, L.
कोष्ठ n. a surrounding wall, BhP. iv, 28, 57
any enclosed space or area, chess square, VarBṛS. liii, 42; Hcat.; Tithyād.; KātyŚr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (314,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोष्ठ a. [कुष्-थन् Uṇ. 2. 4] Own. --ष्ठः 1 Any one of the viscera of the body, such as the heart, lungs &c. --2 The belly, abdomen. --3 An inner apartment. --4 A granary, store-room. --ष्ठं 1 A surrounding wall. --2 The shell of anything. --Comp. --अगारं {1} a store-house, store room; पर्याप्तभरितकोष्ठागारं मांसशोणितैर्मे गृहं भविष्यति Ve. 3; Ms. 9. 280. {2} a treasury. --अगारिकः {1} an animal living in a shell. {2} the manager of a store-room. --अग्निः the digestive faculty, gastric juice. --पालः {1} a treasurer, storekeeper. {2} a guard, watch. {3} a constable (resembling the modern municipal officer). --शुद्धिः f. evacuation of the bowels.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोष्ठ पु० कुष--थन् । १ गृहमध्ये, २ उदरमध्ये, ३ धान्यादिस्था- पने ४ कुशूले च (कुठी) ५ आत्मींये त्रि० मेदि० “स्था- नान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च । हृदुण्डुकः पुप्पुषश्च कोष्ठैत्यभिधीयते” ६ सुश्रुतोक्ते आमाग्निपक्वमूत्र रुधिरस्थाने “प्रवाहिका शिरः शूलं कोष्ठशूलञ्च दारुणम्” “चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम्” सुश्रु० “भुक्तं भुक्तमिदः कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते” भा० आश्र० ५७ श्लो० “पतिं भार्य्योपतिष्ठेत ध्यायेत् कोष्ठगतं यथा” भा० भी० ६ । १८ । ५२ । अकथहादिचक्रचतुःपार्श्वस्थरेखाचतु- ष्कान्विते ७ स्थानभेदे अकथहशब्दे ३८ पृ० उदा० । ८ पदे स्थानमात्रे “पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । यत् पञ्चविपणम् क्षेत्रं पञ्चप्रकृतिस्त्रीधरम् । पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रमो! । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसंग्रहः । विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिर- व्यया” भाग० ४ । २८ । ५१ । ५२ । ५२ । कुशूले “जरत्कोष्ठाद्- व्रीहीञ्छर्कराभिमिश्रानाहरति” कौषीतकिब्रा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2273,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोष्ठः, पुं, (कुष् ग निष्कर्षे + “उषिकुषिगतिभ्यस्थन्” । उणां । २ । ४ । इति थन् ।) कुसूलः । (यथा, महाभारते । २ । ५ । ६८ । “कच्चित् कोषश्च कोष्ठश्च वाहनं द्वारमायुधम् । आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः” ॥) गृहमध्यम् । (यथा, भागवते । ९ । १० । १७ । “सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोभलभीविटङ्का ॥) कुक्षिमध्यम् । यथा, वैद्यके । “स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च । हृदूण्डुकः फुष्फुषश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते” ॥ “कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महा- निम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्य्यायशब्दैस्तन्त्रे सरोग- मार्ग आभ्यन्तरः” ॥ “वीसर्पश्वयथुगुल्मार्शो विद्र- ध्यादयः कोष्ठमार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः” ॥ इति चरके सूत्रस्थाने ११ अध्याये ॥ कोष्ठाङ्गानि यथा, -- “सप्तचाधाराः रक्तस्यास्य क्रमात् परे । कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च स्मृताः ॥ गर्भाशयोऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे । कोष्ठाङ्गानि स्थितान्येषु हृदयं क्लोमफुष्फषम्” ॥ इति च वाभटे शारीरस्थाने ३ अः ॥ पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि तद्यथा, “नाभिश्च हृदयञ्च क्लोम च यकृच्च प्लीहा च वुक्कौ च वस्तिश्च पुरीषाधार- श्चामाशयश्चेति पक्वाशयश्चोत्तरगुदञ्चाधरगुदञ्च क्षुद्रान्त्रञ्च स्थूलान्त्रञ्च वपावहनञ्चेति” । इति च चरके शारीरस्थाने ७ अध्याये ॥ उदरम् । यथा, भागवते । ६ । १८ । ५३ । [] “पतिं भार्य्योपतिष्ठेत ध्यायेत् कोष्ठगतञ्च तम्” ॥ नाभेरुपरिस्थितमणिपूरपद्मम् । यथा, तत्रैव । ४ । २३ । १४ । “संपीड्य पायुं पाष्णिर्भ्यां वायुमुत्सारयन् शनैः । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्टशीर्षणि” ॥ प्राकारः । यथा, भागवते । ४ । २८ । ५६ । “पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चपृकृति स्त्रीधवम्” ॥ अत्र टीकाचूर्णी त्रिकोष्ठकं त्रिप्राकारमित्याह ॥ तन्त्रोक्तमन्त्रदीक्षाप्रकरणे अकथहादिचक्रचतुः- पार्श्वस्थितरेखाचतुष्कयुतस्थानभेदः ॥) आत्मीये त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-207-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोष्ठ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें