🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धरा
dharā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धरा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी । जमीन । धरती ।
२. संसार दुनिया । उ॰—धरा को प्रमाण यही तुलसी जो फरा सो झरा सो बरा लो बुताना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. गर्भाशय ।
४. एक वर्णवृत्त, जिसके प्रत्येक चरण में एक तगण और गुरु होता है । जैसे,—राधा कहौ बाधा टरै । श्यामा कहौ कामा । सरै ।
५. मेद ।
६. नाड़ी ।
७. भेंट । भेंट या दान स्वरुप ब्राह्मणों को दी जानेवाली स्वर्ण आदि की शशि (को॰) ।
८. मज्जा (को॰) ।
धरा २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं धड़ात्]
१. तौल की बराबरी । किसी वस्तु की तौल के बराबर का बाट या बोझ । बटखरा । क्रि॰ प्र॰—बाँधना ।—साधना ।
२. चार सेर की एक तौल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरा f. ‘bearer, supporter’, the earth, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
the uterus or womb, Bhpr.
a vein or tubular vessel of the body, L.
marrow, L.
a mass of gold or heap of valuables (representing the earth and given to Brāhmans), W.
one of the 8 forms of Sarasvatī id.
N. of one of the wives of Kaśyapa (mother of the land and water-birds, prob. = the Earth), Hariv. 232 (v.l. इरा)
धरा f. of ˚र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धरा [धरति विश्वं धृ-अच्] 1 The earth; धरा धारापातैर्मणिमयशरैर्भिद्यत इव Mk. 5. 22. --2 A vein. --3 Marrow. --4 The womb or uterus. --5 A mass of gold or other valuables given as a present to Brāhmaṇas. --Comp. --अधिपः a king. --अमरः, --देवः, --सुरः a Brāhmaṇa. --आत्मजः, --पुत्रः, --सूनुः {1} epithets of the planet Mars. {2} epithets of the demon Naraka. [] --आत्मजा an epithet of Sītā. --उद्धारः deliverance of the earth. --धरः {1} a mountain. {2} an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa. {3} of Śeṣa. --पतिः {1} a king. {2} an epithet of Viṣṇu. --भुज् m. a king. --भृत् m. a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरा स्त्री धरति विश्वं धृ--अच् । १ पृथिव्याम् अमरः २ गर्भाशये ३ मेदसि च मेदि० ३ नाड्यां राजनि० । “धरायां तस्य संरम्भं सीताप्रत्यर्पणैषिणः” रघुः । दानार्थकल्पितायां सुवर्णमयधरायां तद्विधानादि मत्स्य- पुराणोक्तं हेमाद्रिदानखण्डे दर्शितं यथा । “मत्स्य उवाच । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि घरादानमनुत्तमम् । पापक्षयकरं नॄणाममङ्गल्यविनाशनम् । कारयेत् पृथिवीं हैमीं जम्बुद्वीपानुकारिणीम् । मर्यादापर्वतवतीं मध्ये मेरुसमन्विताम् । लोकपालाष्टकोपेतां नववर्षसमन्विताम् । नदीनदशतोपेतामन्ते सागरवेष्टिताम्” “अनुकारिणीम् सदृशीमित्यर्थः । इह हि जम्बुद्वीपसदृशीं कुर्य्यादित्युक्तेः निखिलनगनगरसरोवरवनाद्यन्वितमहीसादृश्यप्राप्तौ मर्या- दापर्वतवतीमित्यादिना तावन्मात्रान्वितधरण्यनुकार इति गम्यते । इतरथा सामान्येनैव तदवगतेर्विशेषानर्थक्यप्रस- ङ्गात्, तदयमर्थः हैमीं पृथ्वीं कुर्य्यादित्युक्ते सप्तद्वीप- वत्याः प्रसङ्गे जम्बुद्वीपानुकारिणीमित्युच्यते तत्रापि नानापर्वतानुकारप्रसङ्गे मर्य्यादापर्वतवतीमिति” तथा सति मेरोरनुकरणप्राप्तौ मध्ये मेरुसमन्वितामिति [] नानादेवगणव्यावृत्त्यर्थं लोकपालाष्टकोपेतामिति । एवं च असंख्येयपक्षाश्रयणे पुराणान्तरोपदर्शितवर्षचतुष्टयादिप- क्षपरिग्रहशङ्कानिवृत्त्यर्थंनववर्षसमन्वितामित्युच्यते । तत्र जम्बुद्वीपमुपवर्णितं विष्णुपुराणे” हेमा० दा० । “नववर्षन्तु मैत्रेय! जम्बुद्वीपमिदं मया । लक्षय जन स्तारं सक्ष- पात् कथितं तव । जम्बुद्वीपं समावृत्य लक्षलोजनवि- स्तरः । मैत्रेय! बलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर्बहिः । जम्बुद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः स्थितः । तस्यापि मेरुर्मैत्रेय! मध्ये कनकपर्वतः । चतुरशीतिसाहस्रयो- जनैरस्य चोच्छ्रयः । प्रतिष्ठा षोडशाद्धस्ताद्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस्तस्य सर्वतः” पुराणान्तरे तु, अष्टसष्टियोजनोच्छ्रय इत्युक्तम् । तथा “मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्त तम् । इलावृतं महा- भाग! चत्वारश्चानुपर्वताः विष्कम्भा रचिता मेरोर्यो जनायुतमुच्छ्रिताः । पूर्वेण मन्दरोनाम दक्षिणे गन्धमा- दनः । वैभ्राजः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वमोत्तरे स्मृतः” मर्य्यादापर्वतास्तु, ब्रह्माण्डपुराणे दर्शिताः” “जादरो- देवकूटश्च पूर्वस्यान्दिशि पर्वतौ । तौ दक्षिणोत्तरातामा- वानीलनिषधायतौ । कैलासोहिमवांश्चैव दक्षिणे वर्ष- पर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तव्यवस्थितौ । त्रिशृङ्गो- जारुधिश्चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्ण- वन्तव्यवस्थितौ । निषधः पारिया(पा)त्रश्च पश्चिमौ वर्ष- पर्वतौ । तौ दक्षिणोत्तरायायामावानोलनिषधायतौ” । नीलनिषधपर्वतौ तु, अग्ने वक्ष्येते । “लोकपालाष्टको- पेतामिति, लोकपाला इन्द्रादयोऽष्टौ, तेषां लक्षणं पूर्वमुक्तं ब्रह्माण्डदाने” तत्सन्निवेशाश्च मेरोरुपरि पद्र- क्षिणक्रमेण पूर्वादिदिक्षु कर्त्तव्याः । नववर्षसमन्विता- मिति । वर्षोपवर्णनञ्च, ब्रह्माण्डपुराणे “उत्तरं तत्समु हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । एतद्वै भारतं नाम भारती यत्र न्ततिः । भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपु- रुषं स्मृतम् । हरिवर्षं तथैवान्यं मेरोर्दक्षिणतो द्विज! । रम्यकं चोत्तरे वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् । उत्तराः करवश्चैव यथा वै मारतं तथा । मेरोः पूर्वण भद्राश्च कतुमालं च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु समाख्याते त- योर्मध्यनिलावृतम् । नवसाहस्रमेतेषामेकैकं द्विजसत्तम!” तथा । “हिनवान् हमकूटश्च निषघश्चव दक्षिणे । नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः । सहस्राद्वि- तयोच्छायास्तावाद्वस्तारिणश्च ते । लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये [] दशही
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरा, स्त्री, (धरति जीवसंधानिति । धृ + अच् । यद्वा, ध्रियते शेषेण इति । धृ + अप् । टाप् ।) पृथिवी । इत्यमरः । २ । १ । २ ॥ (यथा, देवी- भागवते । ३ । १३ । ८ । “धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः ॥”) गर्भाशयः । मेदः । इति मेदिनी । रे, ४९ ॥ नाडी । इति राजनिर्घण्टः ॥ महादानविशेषः । तद्यथा, -- “अथातः संप्रवक्ष्यामि धरादानमनुत्तमम् । पापक्षयकरं नॄणाममङ्गल्यविनाशनम् ॥ कारयेत् पृथिवीं हैमीं जम्बुद्वीपानुकारिणीम् । मर्य्यादापर्व्वतवतीं मध्ये मेरुसमन्विताम् ॥ लोकपालाष्टकोपेतां नववर्षसमाचिताम् । नदीनदशतीपेतां सप्तसागरवेष्टिताम् ॥ महारत्नसमाकीर्णां वसुरुद्रार्कसंयुताम् । हेम्नः पलसहस्रेण तदर्द्धेनाथ शक्तितः । शतत्रयेण वा कुर्य्यात् द्विशतेन शतेन वा । कुर्य्यात् पञ्चपलादूर्द्ध्वमशक्तोऽपि विचक्षणः ॥ तुलापुरुषवत् कुर्य्याल्लोकेशावाहनं बुधः । ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥ वेद्यां कृष्णाजिनं कृत्वा तिलानुपरि विन्यसेत् । तथाष्टादशधान्यनि रसाश्च लवणादयः ॥ तथाष्टौ पूर्णकलसान् समन्तात् परिकल्पयेत् । वितानकञ्च कौशेयं फलानि विविधानि च ॥ तथांशुकानि रम्याणि श्रीखण्डशकलानि च । इत्येवं रचयित्वा तामधिवासनपूर्व्वकम् ॥ शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लाभरणभूषितः । प्रदक्षिणं ततः कृत्वा गृहीतकुसुमाञ्जलिः ॥ पुण्यं कालमथासाद्य मन्त्रान्ते तानुदीरयेत् । नमस्ते सर्व्वदेवानां त्वमेव भवनं यतः ॥ धात्री च सर्व्वभूतानामतः पाहि वसुन्धरे ! । [] वसून् धारयसे यस्माद्बसुधातीव निर्म्मला ॥ वसुन्धरा ततो जाता तस्मात् पाहि भवार्णवात् । चतुर्मुखोऽपि नागच्छेत्तस्माद्यत्र तवाचले ॥ अनन्तायै नमस्तस्मात् पाहि संसारकर्द्दमात् । त्वमेव लक्ष्मीर्गोविन्दे शिवे गौरीति संस्थिता ॥ गायत्त्री ब्रह्मणः पार्श्वे ज्योत्स्ना चन्द्रे रवौ प्रभा । बुद्धिर्बृहस्पतौ ख्याता मेधा मुनिषु संस्थिता ॥ विश्वं व्याप्य स्थिता यस्मात्ततो विश्वम्भरा स्थिता । धृतिः क्षमा स्थिरा क्षौणी पृथ्वी वसुमती रसा ॥ एताभिर्मर्त्तिभिः पाहि देवि ! संसारकर्द्दमात् । एवमुच्चार्य्य तां देवीं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥ धरार्द्धं वा चतुर्भागं गुरवे प्रतिपादयेत् । शेषञ्चैवाथ ऋत्विग्भ्यः प्रणिपत्य विसर्ज्जयेत् ॥ अनेन विधिना यस्तु दद्याद्देवीं धरां बुधः । पुण्यकाले तु संप्राप्ते स पदं याति वैष्णवम् ॥ विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना । नारायणपुरं गत्वा कल्पत्रयमथो वसेत् ॥ पितृपुत्त्रप्रपौत्त्रांश्च तारयेदेकविंशतिम् ॥ इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह नित्यं गतकलुषविमानैर्मुक्तदेहः समन्तात् । दिवममरबधूभिर्याति संप्रार्थ्यमानः पुरममरसहस्रैः सेवितं चन्द्रमौलेः ॥” इति मत्स्यपुराणे २५८ अः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-783-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धरा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें