🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:29:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षिति
kṣiti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षिति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पृथिवी ।
२. वासस्थान । जगह ।
३. गोरोचन
४. एक ऋषि का नाम ।
५. पंचम स्वर की चार श्रुतियों में से पहली क्षुति ।
६. क्षय ।
७. प्रलय काल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षिति f. dominion (Comm.), MBh. xiii, 76, 10.
2. क्षिति इस्, f. an abode, dwelling, habitation, house (cf. also उरु- and सु-क्षिति, ध्रुव.), RV.
(Naigh. i, 1) the earth, soil of the earth, Mn.; MBh.; R. &c.
the number ‘one’, Bījag.
(अयस्), settlements, colonies, races of men, nations (of which five are named; cf. कृष्टि), RV.
(said of the families of the gods), iii, 20, 4
estates, Rājat. v, 109 (cf. उरु- and सु-क्षिति, धारयत्-, ध्रुव-, भव-, रण-, समर-.)
3. क्षिति f. wane, perishing, ruin, destruction, AV.
the period of the destruction of the universe, end of the world, L. (cf. अ-, असुर-.)
1. 2. क्षिति, 3. क्षिति, see √ 1. 2. & 4. क्षि.
4. क्षिति m. N. of a man, Pravar.
क्षिति f. a sort of yellow pigment, L.
a sort of base metal
= क्षिति-क्षम (s.v. 2. क्षिति), Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षितिः f. [क्षि निवासे आधारे क्तिन्] 1 The earth. --2 A dwelling, an abode, a house. --3 Loss, destruction. --4 The end of the world. --5 Wane. --6 A man (Ved.) --Comp. --अदितिः an epithet of Devakī, mother of Kṛṣṇa. --ईशः, --ईश्वरः a king; R. 1. 5; 3. 3; 11. 1. --कणः dust. --कंपः an earthquake. --क्षित् m. a king, prince. --जः {1} a tree. {2} an earthworm. {3} the planet Mars. {4} N. of the demon Naraka killed by Viṣṇu. --(जं) the horizon. --(जा) an epithet of Sītā. --तलं the surface of the earth. --देवः a Brāhmaṇa. --धरः a mountain; Ku. 7. 94. --धेनुः earth considered as a milchcow; Bh. 2. 46. --नाथः, --पः, --पतिः, --पालः, --भुज् m., --रक्षिन् m. a king, sovereign; R. 2. 51, 5. 76, 6. 86, 7. 3, 9. 75. --पुत्रः {1} the planet Mars. {2} the demon Naraka. --प्रतिष्ठ a. dwelling on the earth. --भृत् m. {1} a mountain; सर्वक्षितिभृतां नाथ V. 4. 27; (where it means ‘a king’ also); Ki. 5. 20; Rs. 6. 26. {2} a king. --मंडलं the globe. --रंध्रं a ditch, hollow. --रुह् m. a tree. --वर्धनः m. a corpse, dead body. --वृत्तिः f. ‘the course of the earth’, patient behaviour. --व्युदासः a cave within the earth, an underground hole.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0436-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षिति स्त्री क्षि--निवासे आधारे क्तिन् । १ भूमौ, “निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथाम्” नैष० । भावे क्तिन् । २ निवासे क्षि--क्षये भावे--क्तिन् । ३ क्षये, कर्त्तरि क्तिच् । ४ रोचना- ख्योगन्धद्रव्ये शब्दच०५मनुष्ये निघ० ॥” इन्द्र! प्रराजसि क्षितीः” ऋ० ८, ६, २६ “क्षितोर्मनुष्यान्” भा०! “प्रजासु ता नः क्षितीः करतमूर्ज्जयन्तीम्” ऋ० ७, ६६, २, “ध्रुवासु क्षितिषु क्षियन्तः” ऋ० ७, ८८, ७, “पञ्च क्षितीर्मानुषीर्वोध- यन्ती” ७, ७९, १ । “क्षितीर्हि सा” अथ० १२, ५, १६ । क्षि क्षये आधारे क्तिन् । ६ प्रलयकाले मेदि० । क्षितिशब्दनिरुक्तिः ब्रह्मवै० पु० प्रा० ख० ७ अ० । “महालये क्षयं याति क्षिति- स्तेन प्रकीर्त्तिता” । अस्मिन्पक्षे कर्त्तरि क्तिच् इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2371,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षितिः, स्त्री, (क्षियति वसत्यस्याम् । क्षि + अधि- करणे क्तिन् ।) अस्या अपरा व्युत्पत्तिर्यथा, -- “महालये क्षयं याति क्षितिस्तेन प्रकीर्त्तिता । काश्यपी कश्यपस्येयमचला स्थिररूपतः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ७ अध्यायः ॥ पृथिवी । (यथा, मनौ ४ । २४१ । “मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्ट्रसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्म्मस्तमनुगच्छति” ॥) वासः । क्षयः । इत्यमरः । ३ । ३ । ७० ॥ काल- भेदः । स तु प्रलयः । इति मेदिनी ॥ रोचना- नामगन्धद्रव्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ * ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-233-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षिति" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें