🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:08:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर
vara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] किसी देवता या बड़े से माँगा हुआ मनोरथ । वह बात । जिसके लिये किसी देवी, देवता या बड़े से प्रार्थना की जाय । जैसे,—उसने शिव से यह वर माँगा । क्रि॰ प्र॰—माँगना ।
२. किसी देवता या बड़े से प्राप्त किया हुआ फल या सिद्धि । वह बात जो किसी देवता या बड़े की प्रसन्नता से प्राप्त हुई हो । जैसे,—उसे यह वर था कि वह किसी के हाथ से न मरेगा । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।
३. जामाता ।
४. पति या दूल्हा ।
५. गुग्गुल ।
६. कुंकुम । केसर ।
७. दारचीनी ।
८. बालक ।
९. अदरक । आर्द्रंक ।
१०. सुगंध तृण ।
११. सेंधा नमक ।
१२. पियाल या चिरौंजी का पेड़ ।
१३. वकुल । मौलसिरी ।
१४. हलदी ।
१५. गौरा पक्षी ।
१६. चुनाव (को॰) ।
१७. पसंद (को॰) ।
१८. इच्छा (को॰) ।
१९. लंपट या छिछोरा व्यक्ति (को॰) ।
२०. वह जो किसी से प्रेम करता हो । प्रेमी (को॰) ।
२१. दहेज (को॰) ।
वर २ वि॰
१. श्रेष्ठ । उत्तम ।
२. सर्वोत्तम (को॰) । विशेष—इस शब्द का प्रयोग प्रायः श्रेष्ठता सूचित करने के लिये संज्ञा या विशेषणों के आगे होता है । जैस,—पंडितवर, विज्ञवर, वीरवर, मित्रवर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वर m. (fr. √ 1. वृ), ‘environing’, ‘enclosing’, circumference, space, room, RV.; AV.; TS. (वर आ पृथिव्याः, on the wide earth)
stopping, checking, RV. i, 143, 5.
2. वर mf(आ)n. (fr. √ 2. वृ) choosing (see पतिं-वरा, स्वयं-वरा)
वर m. ‘chooser’, one who solicits a girl in marriage, suitor, lover, bridegroom, husband (rarely ‘son-in-law’), RV. &c. &c.
a bridegroom's friend, MW.
a dissolute man (= वित or षिड्ग), L.
वर (वर), mf(आ)n. ‘select’, choicest, valuable, precious, best, most excellent or eminent among (gen. loc. abl., or comp.) or for (gen.), ŚrS.; MBh. &c.
(ifc.) royal, princely, Jātakam.
better, preferable, better than (abl., rarely gen.) or among (abl.), Mn.; MBh. &c.
eldest, W.
वर m. (rarely n.; ifc. f(आ). ) ‘act or object of choosing’, election, wish, request
वर m. boon, gift, reward, benefit, blessing, favour (वराय, वरम् आ, प्रति वरम् or वरं वरम्, ‘according to wish, to one's heart's content’; मद्-वरात्, ‘in consequence of the boon granted by me’; वरं-√ वृ, ‘to choose a boon’; वरं-√ याच् or आ-√ काङ्क्ष् or √ ब्रू or Caus. of प्र-√ अर्थ्, ‘to prefer a request’; वरं√ दा, ‘to grant a boon or blessing’; वरम् प्र-√ दा or प्र-√ यम् id.; वरं-√ लभ्, ‘to receive a boon or reward’), RV. &c. &c.
a benefit, advantage, privilege, Daś.
charity, alms, VarBṛS.
a dowry, Pañcat.
a kind of grain (= वरत), KātyŚr., Sch.
bdellium, L.
a sparrow, L.
N. of a son of Śvaphalka, VP.
वर n. saffron, BhP. (In comp. not always separable from 1. वर.)
वर &c. See p. 921, col. 1.
वर &c. See p. 922, col. 1, and p. 923.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (921,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर a. [वृ-कर्मणि अप्] 1 Best, excellent, most beautiful or precious, choicest, finest; with gen, or loc. or usually at the end of comp.; वदतां वरः R. 1. 59; वेदविदां वरेण 5. 23, 11. 54; Ku. 6. 18; नृवरः, तरुवराः, सरिद्वरा &c. --2 Better than, preferable to; ग्रंथिभ्यो धारिणो वराः Ms. 12. 103; Y. 1. 352. --रः 1 The act of choosing, selecting. --2 Choice, selection. --3 A boon, blessing, favour ( तपोभिरिष्यते यस्तु देवेभ्यः स वरो मतः); वरं वृ or याच् ‘to ask a boon’; प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व R. 2. 63; भवल्लब्धवरोदीर्णः Ku. 2. 32; (for the distinction [] between वर and आशिस् see आशिस्). --4 A gift, present, reward, recompense. --5 A wish, desire in general. --6 Solicitation, entreaty. --7 Charity, alms. --8 Surrounding, enclosing. --9 Obstructing, checking. --10 A bridegroom, husband; वरं वरयते कन्या; see under वधू (1) also. --11 A suitor, wooer. --12 A dowry. --13 A son-in-law. --14 A dissolute man, libertine. --15 A sparrow. --रं Saffron; (for वरम् see separately). --Comp. --अंग a. having an excellent form. --(गः) {1} an elephant. {2} N. of Viṣṇu. {3} N. of Cupid. --(गी) turmeric. --(गं) {1} the head. {2} the best part. {3} an elegant form. {4} pudendum muliebre. {5} green cinnamon. --अंगना a lovely woman. --अर्ह a. {1} worthy of a boon. {2} very worthy, highly esteemed. {3} very expensive. --आनना a lovelyfaced woman. --आजीविन् m. an astrologer. --आरोह a. having fine hips. --(हः) {1} an excellent rider. {2} a rider on an elephant or horse. {3} mounting, riding. --(हा) an elegant or a beautiful woman; कामं कुरु वरारोहे देहि मे परिरंभणं Māl. 6. 11. --आलिः the moon. --आसनं {1} an excellent seat. {2} the chief seat, a seat of honour. {3} the China rose. --(नः) {1} a doorkeeper. {2} a lover, paramour. --इंद्रः {1} a chief, sovereign. {2} Indra. --ईश्वरः N. of Śiva. --उरुः --रूः f. a beautiful woman (lit. having beautiful thighs). --क्रतुः an epithet of Indra. --चदंनं {1} a kind of sandal wood. {2} the pine tree. --तनु a. fair-limbed. (--नुः f.) a beautiful woman; वरतनुरथवासौ नैव दृष्टा त्वया मे V. 4. 22. --तंतुः N. of an ancient sage; R. 5. 1. --त्वचः the Nimba tree. --द a. {1} conferring a boon, granting or fulfilling a boon. {2} propitious. --(दः) {1} a benefactor. {2} N. of a class of Manes. {3} fire for propitiatory burnt offerings. ˚हस्तः the boon-giving or beneficent hand (placed on the head of a suppliant by a deity &c.). --(दा) {1} N. of a river; M. 5. 1. {2} a maiden, girl. --दक्षिणा {1} a present made to the bridegroom by the father of the bride. --दानं the granting of a boon. --द्रुनः agallochum. --निश्चयः the choice of a bridegroom. [] --पक्षः the party of the bridegroom (at a wedding); R. 6. 86. --प्रदा N. of Lopāmudrā. --प्रस्थानं, --यात्रा the setting out of the bridegroom in procession towards the house of the bride for the celebration of marriage. --फलः the cocoa-nut tree. --बाह्लिकं saffron. --युवतिः --ती f. a beautiful young woman. --रुचि N. of a poet and grammarian (one of the ‘nine gems’ at the court of king Vikrama; see नवरत्न; he is identified by some with Kātyāyana, the celebrated author of the Vārtikas on Pāṇini's Sūtras). --लब्ध a. received as a boon. --(ब्धः) the Campaka tree. --वत्सला a mother-in-law. --वर्णं gold. --वर्णिनी {1} an excellent or fair-complexioned woman. {2} a woman in general. {3} turmeric. {4} lac. {5} N. of Lakṣmī. {6} of Durgā. {7} of Sarasvatī. {8} the creeper called Priyaṅgu. {9} a yellow pigment. --वृद्धः N. of Śiva. --सुरत a. {1} very wanton. {3} acquainted with the secrets of sexual intercourse. --स्रज् f. ‘the bridegroom's garland’, the garland put by the bride round the neck of the bridegroom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0945-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर ईप्से अद० चु० उभ० सक० सेट् । वरयति ते अववरत् त ।
वर न० व्रियते वृ--कर्मणि अप् वरि--अच् वा । १ कुङ्कुमे २ मना- गभीष्टे अमरः “वरं प्राणान् परित्यक्ष्ये” इति तन्त्रम् । मावे अप् अच् वा । ३ इच्छायाम् ४ याचने ५ आवरणे ६ वेष्टने च । वृ--कर्मणि अप् । ७ अभीष्टे ८ श्रेष्ठे च त्रि० अमरः । ९ जारे १० जामातरि शब्दर० ११ गुग्गुलौ शब्दच० १२ पत्यौ च पु० हेमच० । “तपोभिरिष्यते यस्तु देवेभ्यः स वरोमतः” इत्युक्ते १३ पदार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर, त् क ईप्से । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) रेफोपधः । वरयति । इति दुर्गादासः ॥
वरं, क्ली, (व्रियते इति । वृ + कर्म्मणि अप् ।) कुङ्कुमम् । मनाक्प्रियम् । इत्यमरः । तथा च । “वरं प्राणास्त्याज्या न च शिशुविनाशेष्वभिरति- र्वरं मौनं कार्य्यं न च वचनमुक्तं यदनृतम् । वरं क्लीवं भाव्यं न च परकलत्राभिगमनं वरं भिक्षाशित्वं न च परधनानां हि हरणम् ॥” इति वामनपुराणे ५६ अध्यायः ॥ त्वचम् । धालकम् । आर्द्रकम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
वरं [म्] व्य, मनाक्प्रियम् । यथा, -- “मनागिष्टे वरं क्लीवं केचिदाहुस्तदव्ययम् ॥” इति मेदिनी । वे, ६३ ॥
वरः, पुं, (वृ + अप् ।) वरणम् । तत्पर्य्यायः । वृतिः २ । इत्यमरः । ३ । २ । ८ ॥ द्वे वेष्टने । प्राथेनाविशेषे इत्यन्ये । इति भरतः ॥ देवाद्- वृवः । देवसकाशात् याचितः । उक्तञ्च । [] “तपोभिरिष्यते यस्तु देवेभ्यः स वरो मतः ॥” इति च भरतः ॥ जामाता । (यथा, रघुः । ६ । ८६ । “प्रमुदितवरपक्षमेकतस्तत् क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम् ॥”) षिड्गः । इति मेदिनी । रे, ६२ ॥ गुल्गुलुः । इति शब्दरत्नावली ॥ पतिः । इति हेमचन्द्रः । ३ । १८० ॥ (निग्रहः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४३ । ५ । “न यो वराय मरुतामिव स्वनः सेनेव सृष्टा दिव्या यथाशनिः ॥” “योऽग्निर्वराय वरणाय निग्रहाय शक्तो न भवति ॥” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
वरः, त्रि, (वृ + अप् ।) श्रेष्ठः । इत्यमरः । ३ । ३ । १७२ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ११ । १८ । “राजासनं राजच्छत्रं वराश्वा वरवारणाः । यस्य पुण्यानि तस्यैते मत्वैतत् शाम्य पुत्त्रक ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-270-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें