🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वरक
varaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वरक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साधारण वस्त्र । गमछा, दुपट्टा आदि । उ॰—गुरु के चरन अनंद जाय करि, अनुभव वरक उतारी ।— धरनी॰, पृ॰ ३ ।
२. नाव का आच्छादन ।
३. बनमूँग ।
४. काकुन । प्रियंगु ।
५. जंगली बेर । झड़बेरी ।
६. अभिलाषा । मनोरथ । इच्छा (को॰) ।
७. घड़ी । घंटा (को॰) ।
९. किसी स्त्री से विवाह की प्रार्थना करनेवाला व्यक्ति (को॰) ।
वरक २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ वरक़]
१. पत्र ।
२. पुस्तकों का पन्ना । पत्रा ।
३. दल । पत्र । पंखुड़ी (को॰) ।
४. सोने, चाँदी आदि के पतले पत्तर, जो कूटकर बनाए जाते हैं और मिठाइयों पर लगाने और औषध में काम आते हैं । यौ॰—वरकसाज = सोने चाँदी के वरक बनानेवाला । वरकसाजी = वरकसाज का काम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वरक m. a cloak, L.
वरक n. cloth, L.
the cover or awning of a boat, L.
2. वरक m. one who asks a female in marriage, ŚāṅkhGṛ.
a wish, request, boon, MBh.
N. of a prince, VP. (v.l. धनक and कनक)
Phaseolus Trilobus, L.
a kind of rice, L.
= पर्पट or शर-पर्णिका, L.
वरक &c. See p. 921, col. 1.
वरक &c. See p. 922, col. 1, and p. 923.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (921,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वरकः [वृ-वुन्] 1 A wish, request, boon. --2 A cloak. --3 A kind of wild bean. --4 One who asks a female in marriage, a suitor, wooer. --कं 1 The cover of a boat. --2 A towel, wiper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0945-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरक पु० वृ--वुन् । १ वनमुद्गे हेमच० २ पर्पटे ३ तृण- धान्यभेदे (चीना) च राजनि० । ४ पोताच्छादनवस्त्रे न० हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4847,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वरकं, क्ली, (व्रियते अनेन । वृ + अप् । ततः संज्ञायां कन् ।) पोताच्छादनम् । इति हारा- वली । ६९ ॥ धौताधौतसाधारणवस्त्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वरकः, पुं, (व्रियते लोकैरिति । वृ + अप् । ततः कन् ।) वनमुद्गः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २३९ ॥ पर्प्पटः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तृणधान्यभेदः । चीना इति भाषा । तत्पर्य्यायः । स्थूलकङ्गुः २ रूक्षः ३ स्थूलप्रियङ्गुः ४ । अस्य गुणाः । मधु- रत्वम् । रूक्षत्वम् । कषायत्वम् । वातपित्त- कारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (वर + स्वार्थे कन् । प्रार्थनाविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । १०७ । ५३ । “स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् । द्बितीयं वरकं वव्रे पितॄणां पावनेच्छया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-270-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वरक" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें