🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:29:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फलक
phalaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पटल । तखता । पट्टी ।
२. चादर ।
३. वरक । तबक ।
४. पत्र । वरक । पृष्ठ ।
५. हथेली ।
६. फल । परिणाम ।
७. मेज । चौकी ।
८. खाट की बुनन जिसपर लोग लेटते हैं ।
९. नितंब (को॰) ।
१०. लाभ (को॰) ।
११. आर्तव (को॰) ।
१२. कमल का बीजकोश (को॰) ।
१३. मस्तक की अस्थि (को॰) ।
१४. ढाल (को॰) ।
१५. धोबी का पाटा या पाट (को॰) ।
१६. बाण की गाँसी (को॰) ।
१७. बृहत्संहिता के अनुसार पाँच लड़ी के हार का नाम ।
फलक २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ फलक]
१. आकाश । जैसे,— आजकल उनका दिमाग फलक पर है ।
२. स्वर्ग । उ॰— बहुदिन सुफल कियो महि कारज । फलक जाहु तुम यदुकुल आरज ।—गिरधरदास (शब्द॰) । यो॰— फलकजदा = अत्यंत पीड़ित । फेटहाल । निर्धन । फलक- परवाज = आकाश तक पहुँचनेवाला । फलकमर्तबा, फलक- रुतबा = उच्चपद्स्थ । फलकसैर = (१)वायु जैसे वेगवाला (घोड़ा) । (२) भंग । भाँग । फलके पीर = बूढ़ा । मुहा॰— फलक टूटना = आसमान टूटना । फलक पर चढ़ना = आसमान पर चढ़ना । फलक पर चढ़ाना = आसमान पर या बहुत ऊँचे चढ़ाना । फलक याद आना = फालचक्र याद आना । उलटफेर याद आना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलक (ifc. (इका) f.) = फल, fruit, result, gain (-त्व n.), Kull. on Mn. ii, 146
menstruation (cf. नव-फलिका)
फलक (फलक) n. (m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) a board, lath, plank, leaf, bench, Br.; GṛŚrS., &c.
फलक n. a slab or tablet (for writing or painting on; also = page, leaf), Kāv.; Yājñ., Sch.; Lalit.
a picture (= चित्र-फ्˚), Mṛcch. iv, 3/4
a gaming-board (cf. शारि-फ्˚)
a wooden bench, MBh.
a slab at the base (of a pedestal; cf. स्फटिक-फ्˚)
any flat surface (often in comp. with parts of the body, applied to broad flat bones, cf. अंस-, फणा-, ललाट-फ्˚ &c.)
the palm of the hand, ŚBr.
the buttocks, L.
the top or head of an arrow, Kull. on Mn. vii, 90
a shield, MBh.
bark (as a material for clothes), MBh.; Hariv.
the pericarp of a lotus, Śiś.
= -यन्त्र, Gol.
a layer, W.
the stand on which a monk keeps his turban, Buddh.
फलक m. Mesua Roxburghii, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (717,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलकं 1 A board, plank, slab, tablet; कालः काल्या भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः Bh. 3. 39; द्यूत˚, चित्र˚ &c. --2 Any flat surface; चुंब्यमानकपोलफलकां K. 218, धृतमुग्धगंडफलकैर्विबभुः Śi. 9. 47, 37; cf. तट --3 A shield. --4 A slab, tablet, leaf or page for writing upon. --5 The buttocks, hips. --6 The palm of the hand. --7 Fruit, result, consequence. --8 Profit, gain. --9 Menstruation. --10 The head of an arrow. --11 The pericarp of a lotus. --12 A broad and flat bone (of the forehead). --Comp. --पाणि a. armed with a shield (as a warrior). --यंत्रं an astronomical instrument invented by Bhāskarācārya. --सक्थ a. having a thigh as broad as a board.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0784-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फलक न० स्वार्थे क । (ढाल) इति ख्याते चर्ममये अस्त्रप्रति- घातनिवारके १ पदार्थे । २ अस्थिखण्डे जटाध० ३ नागकेशरे ४ काष्ठादिपट्टके च मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4551,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फलकं, क्लो, पुं, (फल + संज्ञायां कन् ।) चर्म्म । इत्यमरः । २ । ८ । ९० ॥ ढाल इति भाषा ॥ (यथा, विष्णुपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रे । ३३ । “शार्ङ्गं बाणं कृपाणं फलकमरिगदे पद्मशङ्खौ सहस्रम् विभ्राणाः शस्त्रजालं मम ददतु हरेर्बाहवो मोहहानिम् ॥”)
फलकः, पुं, (फल + संज्ञायां कन् ।) अस्थिखण्डम् । इति जटाधरः ॥ नागकेशरम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ काष्ठादिफलकम् । यथा, -- “पाण्डुलेख्येन फलके भूमौ वा प्रथमं लिखेत् । ऊनाधिकन्तु संशोध्यं पश्चात् पत्रे निवेशयेत् ॥” इति व्यवहारतत्त्वे व्यासः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८७ । ५ । “भृकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् । काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥”) रजकपट्टम् । धोपार पाट इति भाषा । यथा, “शाल्मले फलके श्लक्ष्णे निज्याद्बासांसि नेजकः । न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत् ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-381-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फलक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें