🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:02:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ढाल
ḍhāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खेटक (3.3.20) गाँव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ढाल संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] तलवार, भाले आदि का वार रोकने का अस्त्र जो चमड़े, धातु आदि का बना हुआ थाली के आकार का गोल होता है । फरी । चर्म । आड़ । फलक । बिशेष—ढाल गैड़े के पुट्ठे कछुए की पीठ, धातु आदि कई चीजों की बनती है । जिस और इस हाथ से पकड़ते हैं उधर यह गहरी और आगे की ओर उभरी हुई होती है । आगे की ओर इसमें ४—५ काँटे या मोटी फुलिया जड़ी होती है । मुहा॰— ढाल बाँधना = ढाल हाथ में लेना ।
२. एक प्रकार बड़ा झंडा जो राजाओं की सवारी के साथ चलता है । उ॰— बैरख ढाल गगन गा छाई । चला कटक धरती न समाई ।— जायसी ग्रं॰, पृ॰ २२४ ।
ढाल २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अवधार]
१. वह स्थान जो आगे की ओर क्रमशः इस प्रकार बराबर नीचा होता गया हो कि उसपर पड़ी हुई वस्तु नीचे की ओर खिसक या लुढ़क या वह सके । उतार । जैसे,— (क) पानी ढाल की ओर बहेगा । (ख) वह पहाड़ की ढाल पर से फिसल गया ।
२. ढंग । प्रकार तौर तरीका । उ॰— (क) सदा मति ज्ञान में सु ऐसी एक ढाल है ।— हनु— मान (शब्द॰) । (ख) ढाल धरो सतसंग उबारा ।— धरनी॰, पृ॰, ४१ । †
३. उगाही । चंदा । बेहारी ।— (पंजाब) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ढाल n. ‘a shield’, see ˚लिन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढाल न० स्वनामख्याते चर्म्ममयादौ फलके तद्विद्यतेऽस्य इनि ढालिन् तद्युक्ते त्रि० । “ढालिपक्षजयकरी ढकारवर्णरूपिणी” अन्नपूर्णास्तवः । स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3192,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढालं, क्ली, (ढौकते आवृणोति शरीरं अनेन । ढौक + अच् । पृषोदरात् आत्वे लत्वे च साधुः ।) फलकम् । ढालिपक्षजयकरीति अन्नदाकल्पीय- सहस्रनामविवरणात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-575-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ढाल" आता है (24)
प्रवण क्रमशः नीची होती हुई भूमी । ढाल । उतारकवष ढालस्फर स्फरक संज्ञा पुं॰ चर्म । ढालशरावर ढालसिपर वार रोकने का हथियार । ढालउतराव उतार । ढाललटक लटकने की क्रिया या भाव । नीचे की ओर गिरता सा रहन का भावआवरण आच्छादन । ढकनाचर्म चमड़ा । यौ॰—चर्मकारवरूथ तनुत्राण । बकतरअज्झल जलता हुआ कोयला । अंगाराखेटक खेड़ा । गाँवप्रवात हवा का झोंका । तेज हवाशरीरावरण खाल । चमड़ावारवारण कवचफरी † संज्ञा स्त्री॰रपट अभ्यास । आदत । टेव । क्रि॰ प्र॰—करना ।—डालना ।—पड़ना ।—होनाउतार उतरने की क्रियाउतराई ऊपर से नीचे आने की क्रियागिरदा † संज्ञा पुं॰झुकाव किसी ओर लटकने, प्रवृत्त होने या झुकने की क्रियानिचान नीचा- पनसलामी प्रणाम करने की क्रिया । सलाम करना । जैसे, — दूल्हे को सलामी में (१०) म…कपालास्त्र एक प्रकार का अस्त्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें