🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:35:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवरण
āvaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आवरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आच्छादन । ढकना ।
२. वह कपड़ा जो किसी वस्तु के ऊपर लपेट हो । बेठन ।
३. परदा । उ॰— सब कहते हैं खोलो छवि १देखूँगा जीवनधन की, आवरण स्वयं बनते जाते हैं भीड़ लग दर्शन की ।— कामायनी, पृ॰ ६८ ।
४. ढ़ाल ।
५. दीवार इत्यादि का घेर ।
६. अज्ञान ।
७. चलाए हुए अस्त्र को निष्फल करनेवाला अस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-वरण mfn. covering, hiding, concealing, Ragh.
आ-वरण n. the act of covering, concealing, hiding, Suśr.; Ragh.
shutting, enclosing
an obstruction, interruption, Mn.; Suśr.; Ragh.
a covering, garment, cloth, MBh.; Kir.; Śak.; Ragh.
anything that protects, an outer bar or fence
a wall
a shield
a bolt, lock, MBh.; R.; Ragh. &c.
(in phil.) mental blindness, Jain.
(also) envelopment (in phil.), Divyāv. 378, 4; Dharmas. 115; IW. 109
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवरक, आवरण &c. see आवृ.
आवरण a. Covering, hiding, obscuring, obstructing; नेत्रावरणमश्रु R. 14. 71. --णं 1 Covering, concealing, hiding, obscuring; सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा R. 5. 13, 10. 46, 19. 16. --2 Shutting, enclosing, fencing. --3 A covering, anything that covers or protects &c.; हस्तौ स्वौ नयति स्तनावरणतां M. 4. 14; Ś. 3. 22; (fig.) protection, defence; शीलमावरणं स्त्रियाः Rām.; चरित्रावरणाः स्त्रियः Chāṇ. 76. --4 Obstruction, interruption, restraint (of bashfulness &c.); कालेनावरणात्ययात् U. 1. 39. --5 An [] enclosure, fence, surrounding wall; लब्धांतरा सावरणेपि गेहे R. 16. 7; Ki. 5. 25. --6 A bolt, latch. --7 A shield. --Comp. --शक्तिः mental ignorance (which veils the real nature of things).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0260-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवरण न० आव्रियते देहः चैतन्यं वाऽनेन आ + वृ--करणे ल्युट् । (ढाल) १ चर्म्मफलके । वेदान्तिमतसिद्धे चैतन्यावरणे २ अज्ञाने आवरणशक्तिशब्दे विवृतिः । ३ आच्छादनसाधनमात्रे “तमश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य” रघुः “स्फुटमिवावरणं हिममारुतैः” माघः “लब्धान्तरा सावरणेऽपि गेहे” रघुः पुरादिषु आच्छादनसाधने ४ प्राची- रादौ च यथा काश्यां सप्तावरणानि । वेडा) ५ वेष्टने भावे ल्युट् । ६ आवृतौ” “हृदयावरणं नित्यं कुर्य्याच्च मित्र मध्यगः” सुश्रु० । “स्रोतसां भेदकोयश्च तेषां चावरणे रतः” मनुः । “सूर्य्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः” “तस्य सावरण दृष्टिसम्भवः” रघुः “नलिनीदलकल्पितं स्तनावरणम्” शकु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवरणं, क्ली, (आङ् + वृ + ल्युट् ।) फलकं । इति हेमचन्द्रः ॥ ढाल इति भाषा । आच्छादनं । ढाका इति भाषा ॥ (यथा महाभारते, आदिपर्ब्बणि । “विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च” । “सूर्य्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा” । इति रघुः । ५ । १३ । मनुः । ३ । १६३ । “स्रीतसां भेदको यश्च तेषाञ्चावरण रतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आवरण" आता है (36)
कवच आवरण । छाल । छिलकाछदन आवरण । आच्छादन । ढक्कनपिधान आच्छादन । आवरण । पर्दा । गिलाफअपिधान आच्छादान । आवरण । ढक्कन । पिहानपरिवार कोई ढकनेवाली चीज । परिच्छद । आवरणआच्छादन ढकना । आवरणअपवरण आच्छादन । आवरणअवतान आच्छादन । आवरणआवृति ढ़क्कन । आवरणसंपुटक गोल डब्बा या पिटारी । आवरण । आच्छादन । ढक्कनचलि आवरणअभिवास चादर । आवरण । वस्त्राच्छादननिवृति आवरण । घेरा । मंडलपरिवारण ढकने या छिपाने की क्रिया । आवरण । आच्छादनपटलक आवरण । पर्दा । झिलमिली । बुरकावरणक आच्छादन । आवरणआच्छद आवरण । वस्त्रउपच्छद ढक्कन । आवरण । चद्दरप्रचिच्छदन आवरण । आच्छादनखोल लँगड़ा । विकलांगपटल छप्पर । छान । छतवसन वस्त्रअपटी परदा । कांडपटछादन छाने या ढकने का कामवल्ल लीलावती के अनुसार एक मान जो तीन गुंजा य़ा रत्ती के बराबर तौल में होता ह…तिरोधान अंतर्धान । अदर्शन । गोपननिवर निवारण करनेवाला । निवारकसंवृत्ति निष्पत्ति । सिद्धिपरिवेष्टन चारों ओर से घेरना या वेष्टन करनाउपच्छंद फुसलाना । बहकानाकलई राँगा । यौ॰—कलई का कुश्ता= राँगे का भस्म । बंग । कलई का चूना= सफेदी के…छोल पु संज्ञा स्त्री॰उघार उघारने की क्रिया या भावफरका छप्पर जो अलग छाकर बडेर पर चढ़ाया जाता हैफस्ल दे॰ 'फसल'मुदग मूँग नामक अन्न जिससे दाल बनाई जाती है । विशेष दे॰ 'मूँग'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें