🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:55:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वल्ल
valla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्ल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लीलावती के अनुसार एक मान जो तीन गुंजा य़ा रत्ती के बराबर तौल में होता है । विशेष—वैद्यक में दो गुंजा का एक 'वल्ल' माना गया है और राजनिघंटु सार्ध एक घुँघची का ही वल्ल मानता है ।
२. खलिहान में भूसा अलग करना । वरसाना । ओसाना ।
३. निषेध ।
४. आवरण ।
५. सलई का पेड़ ।
६. बौंरा ।
७. एक माशा चाँदी (को॰) ।
८. एक किस्म का गेहूँ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्ल m. a kind of wheat, VarBṛS.; Śaṃk.
a partic. weight (3 or 2 or 1 1/2 Guñjas), ŚārṅgS.; Līl.
covering, W.
winnowing corn, ib.
prohibiting, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्लः [वल्ल्-घञ्] 1 Covering. --2 A weight of three Guñjās. --3 Another weight of one Guñjā and a half; or of two Guñjās (in medicine). --4 Prohibiting. --5 Winnowing corn. --6 A Māṣa of silver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्ल संवरणे भ्वा० आत्म० सक० सेट् । वल्लते अवल्लिष्ट ।
वल्ल पु० वल्ल घञ् । १ गुञ्जत्रयपरिमाणे “वल्लस्त्रिगुञ्ज” लीला० २ गुञ्जाद्वये वैद्यकम् ३ सार्द्धगुञ्जामाने “गोधूमद्वितयोन्मिता तु कथिता गुञ्जा तया सार्द्धया वल्लः” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्ल, ङ संवरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, वल्लते धनं लोकः संवृणोतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
वल्लः, पुं, (वल्लते संवृणोतीति । वल्ल + अच् ।) गुञ्जात्रयपरिमाणम् । यथा, -- “वल्लस्त्रिगुञ्जो धरणञ्च तेऽष्टौ ।” इति लीलावती ॥ द्विगुञ्जा । इति वैद्यकपरिभाषा । (यथा, -- “विषटङ्कवलिम्लेच्छदन्तीबीजं क्रमाद्बहु । दन्त्यम्बुमर्द्दितं यामं रसस्त्रिपुरभैरवः ॥ वल्लं व्योषेण चार्द्रस्य रसे च सितया सह ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥) सार्द्धगुञ्जा । यथा, -- “गोधूमद्वितयोन्मिता तु कथिता गुञ्जा तया सार्द्धया वल्लो वल्लचतुष्टयेन भिषजां माषा मतस्तच्चतुः ।” इत्यादि राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-300-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें