🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वल्लभ
vallabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्लभ १ वि॰ [सं॰]
१. अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्यारा ।
२. सर्व श्रेष्ठ । सर्वप्रधान (को॰) ।
वल्लभ २ संज्ञा पुं॰
१. अत्यंत प्यारा व्यक्ति । प्रिय मित्र । नायक ।
२. पति । स्वामी । जैसे,—राधावल्लभ ।
३. अध्यक्ष । मालिक ।
४. सुंदर लक्षणों से युक्त घोड़ा ।
५. एक प्रकार की सेम ।
६. वैष्णव संप्रदाय के प्रवर्तक एक प्रसिद्ध आचार्य जिनका संप्रदाय वल्लभ संप्रदाय कहलाता है । विशेष—इनके माता पिता का पता नहीं । लक्ष्मण भट्ट नामक एक दाक्षणी ब्राह्मण ने चुनारवढ़ के पास एक बालक पड़ा पाया; और उसे अपने घर लाकर पुत्र के समान पाला । फिर वही बालक प्रसिद्ध वल्लभाचार्य हुआ । जबतक लक्ष्मण भट्ट जीते रहे, तबतक वल्लभ उन्हीं के पास अध्ययन करते थे । उनके मरने पर वे विष्णुस्वामी के मंदिर में जाकर शिष्य हुए और काशी में आकर संन्यास लिया । संन्यास छोड़कर ये फिर गृहस्थ हो गए थे । इनके कई पुत्र हुए, जो गद्दियों के मालिक गोस्वामी हुए । इन्होंने राधाकृष्ण की बड़ी आडंबरपूर्ण उपासना चलाई और अपना वेदांत संबंधी एक स्वतत्र सिद्धांत भी स्थापित किया जो 'विशुद्धाद्धैतवाद' के नाम से प्रसिद्ध है । इस कारण ये वेदांत के चार मुख्य आचार्यों में माने जाते हैं । इनका जन्म सन् १४७९ ई॰ और मृत्यु १५३१ ई॰ में हुई । सूरदास आदि अष्टछाप के कवि इन्हीं के शिष्य थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्लभ mf(आ)n. (Uṇ. iii, 125) beloved above all, desired, dear to (gen. loc., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
dearer than (abl.), Pañcat. iv, 67/68
supreme, superintending, L.
a favourite, friend, lover, husband, Kāv.; Kathās. &c.
a cowherd, L. (prob. w.r. for बल्लव)
a horse (esp. one with good marks or a favourite horse), L.
a kind of Agallochum, Gal.
N. of a son of Balākāśva, MBh.
of the founder of a Vaiṣṇava sect (= वल्लभाचार्य, q.v.)
of a grammarian and various other writers and teachers (also with गणक and न्यायाचार्य), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्लभ a. [वल्ल्-अभच् Uṇ. 3. 125] 1 Beloved, desired, dear. --2 Supreme. --भः 1 A lover, husband; (खेदः) त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन Māl. 3. 8; Śi. 11. 33. --2 A favourite; Pt. 1. 53. --3 A superintendent, an overseer. --4 A chief herdsman. --5 A good horse (one with auspicious marks). --भा A beloved female, mistress, wife; बहुवल्लभा राजानः श्रूयंते Ś. 3; Mu. 3. 9. --Comp. --आचार्यः N. of the celebrated founder of a Vaiṣṇava sect. --पालः a groom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्लभ पु० वल्ल--अभच् । १ दयिते २ अध्यक्षे अमरः । ३ उत्त- माश्वे च मेदि० । ४ दयितायां स्त्री हमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्लभः, पुं, (वल्ल संवरणे + “रासिवल्लिभ्याञ्च ।” उणा० ३ । १२५ । इति अभच् ।) दयितः । अध्यक्षः । सल्लक्षणतुरङ्गमः । इति मेदिनी । भे, १८ ॥ (जह्रुवंशीयवलाकाश्वस्य पुत्त्रः । स च कुशि- कस्य पिता । यथा, महाभारते । १३ । ४ । ५ । “वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म्म इवापरः । कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥”)
वल्लभः, त्रि, (वल्ल + अभच् ।) प्रियः । (यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । ५ । १९ । “पुत्त्रेभ्यश्च नमस्कुर्य्यात् वल्लभेभ्यश्च भूपतेः ॥”) अध्यक्षः । इत्यमरः ॥ अध्यक्षोऽत्र गवाध्यक्षः । इति स्वामी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-300-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्लभ" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें