🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हृद्य
hṛdya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृद्य १ वि॰ [सं॰]
१. हृदय का । हार्दिक । भीतरी ।
२. हृदय को रुचनेवाला । अच्छा लगनेवाला ।
३. सुंदर । लुभावना ।
४. हृदय को शीतल करनेवाला । हृदय को हितकारी ।
५. खाने में अच्छा । सुस्वादु । स्वादिष्ट । जायकेदार ।
६. अनुकूल (को॰) ।
७. प्रिय । प्यारा (को॰) ।
हृद्य २ संज्ञा पुं॰
१. कपित्थ । कैथ ।
२. शत्रु को वशीभूत करने का एक मंत्र ।
३. सफेद जीरा ।
४. दही ।
५. मधु । महुए की शराब ।
६. विल्व वृक्ष (को॰) ।
७. अष्टवर्ग में गिनाई हुई वृद्धि नाम की ओषधि (को॰) ।
८. दालचीनी । दारचीनी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद्य mf(आ)n. being in the heart, internal, inward, inmost, innermost, RV.
pleasing or dear to the heart, beloved, cherished, RV.; TBr.; BhP.
grateful, pleasant, charming, lovely, Mn.; MBh. &c.
pleasant to the stomach savoury, dainty (as food), ib.
proceeding from or produced in the heart, L.
हृद्य m. the wood-apple tree, L.
a Vedic Mantra employed to effect the subjection of an enemy or rival, L.
हृद्य (अम्), n. white cumin, L.
the aromatic bark of Laurus Cassia, L.
thick sour milk, L.
intoxicating drink made from honey or the blossoms of Bassia Latifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1303,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद्य a. [हृदि स्पृश्यते मनोज्ञत्वात् हृद्-यत्] 1 Hearty, cordial, sincere. --2 Dear to the heart, cherished, dear, desired, beloved; Bv. 1. 69. --3 Agreeable, pleasant; charming; Māl. 1. 4, 8. 4, R. 11. 68. --4 Affectionate, kind. --Comp. --गंधः the Bilva tree. --गंधा the great-flowered jasmine. --गंधं {1} small cumin. {2} sochal salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्य न० हृदि स्पृश्यते मनोज्ञत्वात् हद् + यत् । १ गुडत्वचि (दारचिनि) शब्दर० । २ मनोज्ञे त्रि० अमरः । ३ वृद्धिना- मोषधौ स्त्री । ४ वशकृन्मन्त्रभेदे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्यं, क्ली, (हृदयस्य प्रियं मनोज्ञत्वात् । हृदय + “हृदयस्य हृल्लेखयदण् लासेषु ।” ६ । ३ । ५० । इति यत् हृदादेशश्च ।) गुडत्वक् । इति शब्द- रत्नावली ॥
हृद्यः, पुं, (हृदय + यत् । हृदादेशः ।) वशकृद्- वेदमन्त्रः । इति मेदिनी ॥
हृद्यः, त्रि, (हृदयस्य प्रियमिति । हृदय + “हृद- यस्य हृल्लेखयदण्लासेषु ।” ६ । ३ । ५० । इति यत् हृदादेशश्च ।) मनोहरः । इत्यमरः । ३ । १ । ५३ ॥ अस्य पर्य्यायः मनोज्ञशब्दे द्रष्टव्यः ॥ हृज्जः । हृद्धितः । हृत्प्रियः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनौ । ३ । २२७ । “भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च ॥ हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृद्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें