🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:40:04 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

हृद्य (पुंलिङ्ग)

हार्दिक, दिली, भीतरी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृद्यःहृद्यौहृद्याः
द्वितीयाहृद्यम्हृद्यौहृद्यान्
तृतीयाहृद्येनहृद्याभ्याम्हृद्यैः
चतुर्थीहृद्यायहृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
पञ्चमीहृद्यात् / हृद्याद्हृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
षष्ठीहृद्यस्यहृद्ययोःहृद्यानाम्
सप्तमीहृद्येहृद्ययोःहृद्येषु
सम्बोधनहे हृद्यहे हृद्यौहे हृद्याः

अर्थ: हार्दिक, दिली, भीतरी
संस्कृत: पर्याय: श्राव्य, मनोहारि, विस्पष्ट, प्रकटोदित

📚 अमरकोश में:
• प्रिय (३.१.५३) — पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, दयित, वल्लभ, प्रिय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

हृद्य (नपुंसकलिङ्ग)

हार्दिक, दिली, भीतरी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृद्यम्हृद्येहृद्यानि
द्वितीयाहृद्यम्हृद्येहृद्यानि
तृतीयाहृद्येनहृद्याभ्याम्हृद्यैः
चतुर्थीहृद्यायहृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
पञ्चमीहृद्यात् / हृद्याद्हृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
षष्ठीहृद्यस्यहृद्ययोःहृद्यानाम्
सप्तमीहृद्येहृद्ययोःहृद्येषु
सम्बोधनहे हृद्यहे हृद्येहे हृद्यानि

अर्थ: हार्दिक, दिली, भीतरी
संस्कृत: पर्याय: श्राव्य, मनोहारि, विस्पष्ट, प्रकटोदित

📚 अमरकोश में:
• प्रिय (३.१.५३) — पर्याय: अभीष्ट, अभीप्सित, दयित, वल्लभ, प्रिय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें