🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:02:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हृद्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हृद्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हृद्यः

अर्थ: हार्दिक, दिली, भीतरी

संस्कृत: पर्याय: श्राव्य, मनोहारि, विस्पष्ट, प्रकटोदित

व्युत्पत्ति: हृदि स्पृशते मनोज्ञत्वात्-हृद् + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हृद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृद्यःहृद्यौहृद्याः
द्वितीयाहृद्यम्हृद्यौहृद्यान्
तृतीयाहृद्येनहृद्याभ्याम्हृद्यैः
चतुर्थीहृद्यायहृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
पञ्चमीहृद्यात् / हृद्याद्हृद्याभ्याम्हृद्येभ्यः
षष्ठीहृद्यस्यहृद्ययोःहृद्यानाम्
सप्तमीहृद्येहृद्ययोःहृद्येषु
सम्बोधनहे हृद्यहे हृद्यौहे हृद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृद्य
हृद्य
hṛdya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृद्य १ वि॰ [सं॰]
१. हृदय का । हार्दिक । भीतरी ।
२. हृदय को रुचनेवाला । अच्छा लगनेवाला ।
३. सुंदर । लुभावना ।
४. हृदय को शीतल करनेवाला । हृदय को हितकारी ।
५. खाने में अच्छा । सुस्वादु । स्वादिष्ट । जायकेदार ।
६. अनुकूल (को॰) ।
७. प्रिय । प्यारा (को॰) ।
हृद्य २ संज्ञा पुं॰
१. कपित्थ । कैथ ।
२. शत्रु को वशीभूत करने का एक मंत्र ।
३. सफेद जीरा ।
४. दही ।
५. मधु । महुए की शराब ।
६. विल्व वृक्ष (को॰) ।
७. अष्टवर्ग में गिनाई हुई वृद्धि नाम की ओषधि (को॰) ।
८. दालचीनी । दारचीनी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद्य mf(आ)n. being in the heart, internal, inward, inmost, innermost, RV.
pleasing or dear to the heart, beloved, cherished, RV.; TBr.; BhP.
grateful, pleasant, charming, lovely, Mn.; MBh. &c.
pleasant to the stomach savoury, dainty (as food), ib.
proceeding from or produced in the heart, L.
हृद्य m. the wood-apple tree, L.
a Vedic Mantra employed to effect the subjection of an enemy or rival, L.
हृद्य (अम्), n. white cumin, L.
the aromatic bark of Laurus Cassia, L.
thick sour milk, L.
intoxicating drink made from honey or the blossoms of Bassia Latifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1303,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृद्य a. [हृदि स्पृश्यते मनोज्ञत्वात् हृद्-यत्] 1 Hearty, cordial, sincere. --2 Dear to the heart, cherished, dear, desired, beloved; Bv. 1. 69. --3 Agreeable, pleasant; charming; Māl. 1. 4, 8. 4, R. 11. 68. --4 Affectionate, kind. --Comp. --गंधः the Bilva tree. --गंधा the great-flowered jasmine. --गंधं {1} small cumin. {2} sochal salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्य न० हृदि स्पृश्यते मनोज्ञत्वात् हद् + यत् । १ गुडत्वचि (दारचिनि) शब्दर० । २ मनोज्ञे त्रि० अमरः । ३ वृद्धिना- मोषधौ स्त्री । ४ वशकृन्मन्त्रभेदे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5433,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृद्यं, क्ली, (हृदयस्य प्रियं मनोज्ञत्वात् । हृदय + “हृदयस्य हृल्लेखयदण् लासेषु ।” ६ । ३ । ५० । इति यत् हृदादेशश्च ।) गुडत्वक् । इति शब्द- रत्नावली ॥
हृद्यः, पुं, (हृदय + यत् । हृदादेशः ।) वशकृद्- वेदमन्त्रः । इति मेदिनी ॥
हृद्यः, त्रि, (हृदयस्य प्रियमिति । हृदय + “हृद- यस्य हृल्लेखयदण्लासेषु ।” ६ । ३ । ५० । इति यत् हृदादेशश्च ।) मनोहरः । इत्यमरः । ३ । १ । ५३ ॥ अस्य पर्य्यायः मनोज्ञशब्दे द्रष्टव्यः ॥ हृज्जः । हृद्धितः । हृत्प्रियः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनौ । ३ । २२७ । “भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च ॥ हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृद्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हृद्यःहृद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हृद्यः 📚 ➤ हार्दिक, दिली, भीतरी
संस्कृत: पर्याय: श्राव्य, मनोहारि, विस्पष्ट, प्रकटोदित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृद्य 📚हृदय का । हार्दिक । भीतरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हृद्य
प्रिय (३.१.५३) — अभीष्ट, अभीप्सित, दयित, वल्लभ, प्रिय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • हृद्यः: हृदि स्पृशते मनोज्ञत्वात्-हृद् + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬