🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:27:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पटल
paṭala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छत/छप्पर (2.2.15) छदिस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पटल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छप्पर । छान । छत ।
२. आवरण । पर्दा । आड़ करने य़ा ढकनेवाली कोई चीज ।
३. परत । तह । तबक ।
४. पहल । पार्श्र्व ।
५. आँख की बनावट की तहें । आँख के पर्दे ।
६. मोतियाबिंद नामक आँख का रोग । पिटारा ।
७. लकडी़ आदि का चौरस टुकड़ा । पटरा । तखता ।
८. पुस्तक का भाग य़ा अंशविशेष । परिच्छेद ।
९. माथे पर का तिलक । टीका ।
१०. समूह । ढेर । अंबार ।
११. लाव लश्कर । लवाजमा । परिच्छद ।
१२. वृक्ष । पेड़ (को॰) ।
१३. पिटक । पिटारी (को॰) ।
१४. पुस्तक । ग्रंथ । (को॰) ।
१५. वृंत । डंठल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटल n. (and rarely f(ई). ) a roof, thatch, Var.
a veil, cover, Kāv.; Pur.; Sāh. (ifc. f(आ). )
a basket, chest, box, Bālar.
a heap, mass, multitude (esp. in comp. with a word denoting ‘cloud’), MBh.; Kāv. &c.
पटल nm. an enclosing or surrounding skin or membrane (esp. of the eyes), a film over the eyes, cataract &c., Suśr.; Kāraṇḍ.
पटल n. a chip, piece, portion, Kād.
a section or chapter of a book (esp. of RPrāt.)
train, retinue, L.
a (sectarian or ornamental) mark on the forehead or other parts of the body with sandal-wood, L.
पटल m. v.l. for पटर (see above)
पटल m. f. a tree or a stalk (वृक्ष v.l. वृन्त), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (579,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पटलं [पट् वेष्टने कलच्] 1 A roof, thatch; विनमितपटलांतं दृश्यते जीर्णकुड्यं Mu. 3. 15. --2 A cover, covering, veil, coating (in general); शिरसि मसीपटलं दधाति दीपः Bv. 1. 74. --3 A film or coating over the eyes. --4 A heap, multitude, mass, quantity; रथांगपाणेः पटलेन रोचिषां Śi. 1. 21; जलदपटलानि [] Pt. 1. 361; क्षौद्रपटलैः R. 4. 63; मुक्तापटलं 13. 17; तारकपटल Gīt. 7. --5 A basket. --6 Retinue, train. --7 A mark on the forehead or any other part of the body. --लः, --ली 1 A tree. --2 A stalk. --लः, --लं A section or chapter of a book. --Comp. --प्रांतः the edge of a roof.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0659-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटल न० पट--वेष्टने कलच् । १ छदिषि (चाल) अमरः २ नेत्र- रोगभेदे च ३ पिटके ४ परिच्छदे ५ तिलके ६ समूहे च मेदि० । ७ दृष्टेरावरके (चक्षेरपाता) । नेत्ररोगभेदश्च अक्षिपटलशब्दे ४३ पृ० उक्तः “तेजो जलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् । पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमि- ष्यते” । ८ तन्त्रांशभेदे च । छदिषि अस्य स्त्रीत्वमपि गौरा० ङीष् । हेमच० ९ वृक्षे (वृन्ते) च शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4200,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पटलं, क्ली, (पटं विस्तृतं लाति । पट् + ला + “आतोनुपेति” । ३ । २ । ३ । कः । यद्बा पटतीति । पट + “कृषादिभ्यश्चित् ।” उणां । १ । १०८ । इति कलच् ।) छदिः । चाल इति भाषा । नेत्ररोगः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०० ॥ पिटकः । परिच्छदः । तिलकः । (यथा, कलाविलासे । १ । २५ । “अस्तमिते दिवसकरे तिमिरभरद्विरदसंसक्ता । सिन्दूरपटलपाटलकान्तिरिवाग्रे बभौ सन्ध्या ॥”) समूहे क्ली स्त्री । इति मेदिनी ॥ (यथा, भाग- वते । ३ । १४ । २६ । “यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत् स्वयं पिशाचचर्य्यामचरत् गतिः सताम् ॥”) दृष्टेरावरकम् । चक्षुर परदा इति भाषा । यथाह माधवकरः । “प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्ट्या व्यवस्थितः । अव्यक्तानि सरूपाणि कदाचिदथ पश्यति ॥” दृष्ट्यां चत्वारि पटलानि । रसरक्ताश्रयं वाह्यं द्वितीयं माससंश्रयं तृतीयं मेदःसंश्रितं चतुर्थं कालकास्थिसंश्रितम् । तथा च सुश्रुतः । “तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् । पञ्चमाशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते ॥” इति । अत्र तेजःशब्देन रक्तं जलशब्देन रसो व्याख्यातः । तेषु पटलेषु वाह्यादिभेदेनाधिष्ठान- विशषप्रभावात् दोषाणां लिङ्गविशेषमाह प्रथमे पटले इत्यादि । प्रथमे पटले सर्व्वाभ्यन्तरे न तु वाह्ये । इति विजयरक्षितः ॥
पटलः, पुं, स्त्री, (पाटयति दीप्यते यः । पट् + कलच् ।) ग्रन्थः । वृक्षः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ वृक्षस्थाने वृन्तोऽपि पाठः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-018-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पटल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें