🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:36:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कवच
kavaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कवच संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कवची]
१. आवरण । छाल । छिलका ।
२. लोहे की कड़ियों के जाल का बना हुआ पहनाव जिसे योद्धा लड़ाई के समय पहनते थे । जिरह— बकतर । सँजोया । यौ॰— कवचधर । कवचधृत् । कवचधारी । कवचपाश । कवचहर । पर्या॰— तनुत्र । वर्म । दंशन । कंकटक । अजगर । जगर । जगर । कटक । योग । सन्नाह । कंचुक ।
३. तंत्र शास्त्र का एक अंग जिसमें भिन्न भिन्न मंत्रों द्वारा अपने शरीर के भिन्ना भिन्ना अंगों की रक्षा के लिये प्रार्थना की जाती हैं । विशेष—लोगों का विश्वास है कि कवच का पाठ करने से उपासक समस्त बाधाओं से रक्षित रहता है । इसे कोई कोई भोजपत्र पर लिखकर तावीज बनाकर भी पहनते हैं ।
४. तांत्रिक मंत्र ' हूँ ' । हुँकार ।
५. बड़ा नगाड़ा जो लड़ाई के समय बजाया जाता है । पटह । ड़ंका ।
६. पाकर का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवच m. n. (√ 3. कु, Uṇ. iv, 2; Nir. v, 25) g. अर्धर्चादि, armour, cuirass, a coat of mail, ŚBr. xii, 2, 2, 7; KātyŚr. xiii, 3, 10; MBh.; R. &c.
any covering
a corset, jacket, Kāṭh. xxxiv, 5 [ifc. f(आ). ], Pāṇ. iii, 2, 129
bark, rind, Śārṅg.
कवच m. a war-drum, a kettle-drum, L.
कवच n. a piece of bark or birch-leaf or any substance inscribed with mystical words and carried about as an amulet, any amulet, charm, W.
a mystical syllable (such as हुम्, or हूम्) forming part of a Mantra used as an amulet [cf. बीज], W.
कवच m. the tree Oldenlandia herbacea, Bhpr.
the tree Hibiscus Populneoides, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (264,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कवचः, --चं [cf. Uṇ. 4. 2] 1 An armour, coat of mail, a mail. --2 An amulet, a charm, a mystical syllable (हुं-हूं) considered as a preservative like armour. --3 A kettledrum. --Comp. --पत्रः the birch tree. --हर a. {1} wearing armour. {2} old enough to wear an armour; कवचहरः कुमारः Sk.; cf. वर्महर in R. 8. 94. --(रः) a boy, child.
कवचः, --चं [cf. Uṇ. 4. 2] 1 An armour, coat of mail, a mail. --2 An amulet, a charm, a mystical syllable (हुं-हूं) considered as a preservative like armour. --3 A kettledrum. --Comp. --पत्रः the birch tree. --हर a. {1} wearing armour. {2} old enough to wear an armour; कवचहरः कुमारः Sk.; cf. वर्महर in R. 8. 94. --(रः) a boy, child.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0389-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवच पु० कं वातं वञ्चति वन्च--मूल० क ऋतनीत्या० उणा० अच वा । १ गर्द्दभाण्डे वृक्षे २ पटहवाद्ये च मेदि० । ३ सन्नाहे गात्रत्राणे योद्धृभिर्युद्धकाले शस्त्राघातरक्षणार्थमङ्गे धार्य्ये लौहादिनिर्म्मिते वर्मणि पु० न० अमरः । कवचलक्षणा- दिकं युक्तिकल्पातरावुक्तं यथा- “खड्गादीनान्तु गणना पूर्व्वमेव निदर्शिता । अस्त्रात्मनैव निर्द्दिष्टः कवाचादिरर्पाष्यते । तल्लक्षणं संग्रहेण प्रवक्ष्यामि निबोधत । काष्ठं चर्म सवल्कं च त्रयमेतत्तु दुस्तरम् । यथो- त्तरं गुणयुतं यथापूर्वन्तु निन्दितम् । शरीरावरकत्वन्तु लघुत्वं दृढता तथा । दुर्भेद्यतेति कथितः कवचे गुणसंग्रहः । सच्छिद्रतातिगुरुता तनुता सुखभेद्यता । कवचानां विनि- र्दिष्टः समासाद्दोषसंग्रहः । अत्र वर्णो विनर्दिष्टः क्रमादेवं चतुर्व्विधः । सितोरक्तस्तथा पीतः कृष्णो ब्रह्मादिषु क्रमात् । केचित् कुर्वन्ति कुशलाः कवचं धातुसम्भवम् । कनकं रजतं ताम्रंलौहं तेषु यथाक्रमम्” । अधिकं वर्मशब्दे वक्ष्यते । “यथा शस्त्रप्रहाराणां कवचं प्रतिवारणम् । तथा दैवोप- घाताना शान्तिर्भवति वारणम्” मल० त० पु० । “वितत्य णार्ङ्गं कवचं पिनह्य” “सच्छत्रकवचं रथम्” भट्टिः । कवचोजातोऽस्य तार० इतच् । कवचित्तत तद्धा- रके त्रि० । सः अस्त्यस्य इनि । कवचिन् तद्धारके त्रि० “नमो विल्मिने च कवचिने च” यजु० १६, ३५ “यश्च कवची यश्चाऽकवचोऽमित्रो यश्चाज्मनि ज्या पाशैः कवच पाशैरज्मनाभिहतः शयाम्” अथ० ११, १०, २२ स्त्रियां ङीप् । तन्त्रोक्ते मन्त्रसाधनाङ्गे ४ वाक्यसंघभेदे । “मन्त्रेण म्रियते योगी रक्ष्यते कवचैर्यतः” इति तन्त्रोक्तेस्तस्य रक्षासाधकत्वेन वर्मतुल्यत्वात्तथात्वम् । “श्रीजमन्मङ्गल- स्यास्य कवचस्य ऋषिः शिवः” “इदं कवचमज्ञात्वा योभजेत् कालिदक्षिणाम्” इति च भै० त० । कवचानि च देवताभेदे भिन्नानि तन्त्रोक्तानि तानि च सन्त्रसारे स्तोत्रकवचप्रक- रणे अन्यत्र च दृश्यानि । तानि च “भूर्ज्जे विलिखितं चैतत् स्वर्णस्थं धारयेद्यदि । कण्ठे वा दक्षिणे वाहौ” इत्यादिना तन्त्रे लिखित्वा कण्ठादौ धार्य्यतया विहितानि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1830,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कवचः, पुं, क्ली, (कं देहं वञ्चति विपक्षास्त्राणि वञ्चयित्वा रक्षति इति शेषः । क + वन्च् + अच् । कं वातं वञ्चति वा अन्तर्ण्यर्थो वा । यद्वा कवते- इति कुधातोरच् प्रत्यय इति केचित् इत्युणादि- कोषः ४२ । २ ।) सन्नाहः । साँजोया इति भाषा । (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १३ । ४० । “शराश्च दिव्या नभसः कवचञ्च पपात ह” ॥) तत्पर्य्यायः । तनुत्रम् २ वर्म्म ३ दंशनम् ४ उरश्छदः ५ कङ्कटकः ६ जगरः ७ । इत्यमरः । २ । ८ । ६४ ॥ दंसनम् ८ जागरः ९ अजगरः १० । इति तट्टीका ॥ कटकः ११ योगः १२ सन्नाहः १३ कञ्चुकः १४ । इति जटाधरः ॥ * ॥ तस्य युक्तिर्यथा । खड्गादीनान्तु गणना पूर्व्वमेव निदर्शिता । अस्त्रात्मनैव निर्द्दिष्टकवचादिरपीष्यते ॥ तल्लक्षणं संग्रहेण प्रवक्ष्यामि निबोधत । काष्ठं चर्म्म च सकलं त्रयमेतत्तु दुस्तरम् ॥ यथोत्तरं गुणयुतं तथा पूर्व्वन्तु निन्दितम् । शरीरावरकत्वन्तु लघुत्वं दृढता तथा ॥ दुर्भेद्यतेति कथितः कुवचे गुणसंग्रहः । सच्छिद्रतातिगुरुता तनुता सुखभेद्यता ॥ [] कवचानां विनिर्द्दिष्टः समासाद्दोषसंग्रहः । अत्र वर्णो विनिर्द्दिष्टः क्रमादेवं चतुर्व्विधः ॥ सितो रक्तस्तथा पीतः कृष्णो ब्रह्मादिषु क्रमात् । केचित् कुर्व्वन्ति कुशलाः कवचं धातुसम्भवम् ॥ कनकं रजतं ताम्रं लौहं तेषु यथाक्रमम्” ॥ इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ “यथा शस्त्रप्रहाराणां कवचं प्रति वारणम् । तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम्” ॥ इति मलमासतत्त्वम् ॥ लौहादिवर्म्मवत् अङ्गादि- रक्षणार्थं देवतामन्त्रविग्रहम् । तत्तु पूजायां पाठ्यं भूर्ज्जे विलिख्य कण्ठादौ धार्य्यञ्च । इति तन्त्रम् ॥ गर्द्धभाण्डवृक्षः । पटहवाद्यम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कवच" आता है (39)
कवस कवचजगर कवच । जिरहबकतरकंकटक कवच । वर्म । संनाहकायवलन कवच । जिरह बख्तरवर्म कवच । बकतरअक्त्र कवच । वर्मसन्नाह कवच । बकतरतनुच्छद कवच । बखतरअंगरक्षणी शरीर की रक्षा के लिये लोहे की बनी पौशाक । वर्म । कवचगात्रावरण शरीर ढकनेवाली वस्तु । कवच । जिरह- बख्तरबरम पु ^१ संज्ञा पुं॰ जिरह बक्तर । कवच । शरीरत्राणमाटि कवच । तनुत्राणकालवलन कवच । तनुत्राण । वारवाण । जिरह बख्तर (को॰)तनुवार कवच । बखतरलोहजाल कवच । जिरहवख्तरदेहावरण कवच । जिरह बख्तरवारवारण कवचकंगल कंग । कवचतावीज यंत्र, मंत्र या कवच जो किसी संपुट के भीतर रखकर गले में या बाँह पर पहना…सिलाह जिरह बकतर । कवचजगल पिष्टी नामक सुरा । पीठी से बना हुआ मद्यदशन दाँतजागर जागरण । जाग । जागने की क्रियाभंडन † संज्ञा॰ पुं॰कुकूल भूसीत्राण रक्षा । बचाव । हिफाजनसारसन यों का कमर में पहनने का मेखला नामक आभूषण । करधनी । चंद्रहारनिर्मोक साँप की केंचुलीखादि भक्ष्य । खाद्यजालिका पाश । फंदावारवाण कौटेल्य के अनुसाद एंड़ी तक लंबा अंगाप्रतिबल समर्थ । शक्ततनुत्राण वह चीज जिससे शरीर की रक्षा होशरावर ढालजोशन भुजाओं पर पहनने का चाँदी या सोने का एक प्रकार का गहना । विशेष—इसमें छह…बरंग मध्यप्रदेश में होनेवाला छोटे कद का एक पेड़ । पोला । विशेष—इसकी लकड़ी स…हैकल एक गहना जो घोड़ों के गले में पहनाया जाता हैतनत्राण वह चीज जिससे शरीर की लक्षा होअंगत्राण शस्त्रास्त्रों से अंग की रक्षा के निमित्त पीतल या लोहे का पहिनावा । कव…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें