🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुकूल
kukūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुकूल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भूसी ।
२. भूसी की आग ।
३. वह गढ्ढा जिसमें लकड़ियाँ भरी हों ।
४. कवच [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुकूल m. n. chaff, Prab.
conflagration or fire made of chaff, L.
कुकूल n. a hole filled with stakes, L.
armour, mail, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुकूलः, --लं 1 Chaff; कुकूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव U. 6. 38. --2 A fire made of chaff. --लं 1 A hole, ditch (filled with stakes). --2 An armour, mail.
कुकूलः, --लं 1 Chaff; कुकूलानां राशौ तदनु हृदयं पच्यत इव U. 6. 38. --2 A fire made of chaff. --लं 1 A hole, ditch (filled with stakes). --2 An armour, mail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0406-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुकूल पु० कोः भूमेः कूलं, कुत्सितं वा कूलम् कु--ऊलच् धातोः कुगागमश्च वा । १ तुषानले २ शङ्कुभिः सङ्कीर्णे २ गर्त्ते ३ वर्म्मणि च अमरः । “शिरीषादपि मृद्वङ्गी क्वेयमाय- तलोचना । अयं क्वच कुकूलाग्निः कर्कशो मदनाऽनलः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2062,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुकूलं, क्ली, (कोः भूमेः कूलं । कुत्सितं कूलं वा ।) शङ्कुभिः सङ्कीर्णं श्वभ्रम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २०२ । तनुत्रम् । इति हारावली ॥
कुकूलः, पुं, (कु + ऊलच् कुगागमश्च ।) तुषानलः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०२ ॥ [] (“शिरीषादपि मृद्वङ्गी क्वेयमायतलोचना अयं क्वच कुकूलाग्निकर्कशो मदनानिलः” । इति उद्भट्टः । केचित्तु “कुकूलाग्निः कर्कशो मदनानलः” इत्येवमाहुः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें