🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:38:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्यान
dhyāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्यान n. meditation, thought, reflection, (esp.) profound and abstract religious meditation, (˚नम् आपद्, आ-√ स्था or ˚नं-√ गम्, to indulge in r˚ m˚), ChUp.; Mn.; MBh.; Kāv. &c. (with Buddhists divided into 4 stages, MWB. 209; Dharmas. lxxii; but also into 3 ib. cix)
mental representation of the personal attributes of a deity, W.
insensibility, dulness, Bhpr.
ध्यान m. N. of a partic. personification, MaitrS.
of the 11th day of the light half in Brahma's month, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्यात, ध्यान, ध्यानिक &c. See under ध्यै.
ध्यान [ध्यै-भावे-ल्युट्] 1 Meditation, reflection, thought, contemplation; ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते Bg. 12. 12; [] Ms. 1. 12, 6. 72. --2 Especially, abstract contemplation, religious meditation; तदैव ध्यानादवगतोऽस्मि Ś. 7; R. 1. 73. --3 Divine intuition or discernment. --4 Mental representation of the personal attributes of a deity; इति ध्यानं. --Comp. --गम्य a. attainable by meditation only. --तत्पर, --निष्ठ, --पर a. lost in thought, absorbed in meditation, contemplative. --मात्रं mere thought or reflection. --योगः profound meditation. --स्थ a. absorbed in meditation, lost in thought.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0602-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्यानं, क्ली, (ध्यै + भावे ल्युट् ।) चिन्तनम् । (यथा, मनुः । १ । १२ । “तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद्द्विधा ॥”) [] धारणाविषये एकप्रत्ययसन्ततिः । इति हेम- चन्द्रः । २ । २३४ ॥ अद्बितीयवस्तुनि विच्छिद्य विच्छिद्यान्तरेन्द्रियवृत्तिप्रवाहः । इति वेदान्त- सारः ॥ * ॥ यथा, विष्णुपुराणे । “तद्रूपप्रत्ययैवैकसन्ततिश्चान्यनिस्पृहा । तद्ध्यानं प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ! ॥” अस्यार्थः । “तद्रूपस्य धारणासिद्धस्य वस्तुनः प्रत्यया यस्यां सन्ततौ सा एकावच्छिन्ना सन्ततिः । अन्यनिस्पृहा विषयान्तरेणाव्यव- धीयमाना । विजातीयप्रत्ययान्तरितः सजातीय- प्रत्ययप्रवाहो ध्यानमित्यर्थः । तच्च प्रथमैर्यमा- दिभिर्धारणान्तैः षड्भिरङ्गैर्निष्पाद्यते ।” इति तट्टीका ॥ * ॥ श्रीकृष्ण उवाच । “सर्व्वे देवाः प्राकृतिका यावन्तो मूर्त्तिधारिणः । अहमात्मा नित्यदेही भक्तध्यानानुरोधतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते जन्मखण्डम् ॥ ब्रह्मचिन्ता । यथा, गारुडे ४९ अध्याये । “ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्यात् धारणा मनसो धृतिः । अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिः ॥” अपि च । “प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालो हृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् । तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः ॥ द्वाद्शध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः । तुष्टे तु स यतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ध्येयान्न चलते यस्य मनोऽभिध्यायतो भृशम् । प्राप्यावधिकृतं कालं यावत् सा धारणा स्मृता ॥ ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति । नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत् प्रकीर्त्तितम् ॥ ध्येये मनोनिश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन् । यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः ॥ ध्येयमेव हि सर्व्वत्र ध्याता तल्लबतां गतः । पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते ॥” इति गारुडे २४० अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-808-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्यान" आता है (36)
चिता ध्यान । भावनाअनुध्यान किसी विषय का चिंतन । ध्यानभावना मन में किसी प्रकार की चिंता करना । ध्यान । विचार । ख्यालअंतर्योग ध्यान । अखंड़ घ्यानसागरमुद्रा ध्यान, आराधना करने की एक प्रकार की मुद्राझाण अंतःकरण में उपस्थित करने की क्रिया या भाव । मानसिक प्रत्यक्ष । ध्याननजर दृष्टि । निगाह । चितवन । मुहा॰—नजर अंदाज करना = ध्यान न देना । नजर हटा…कयास अनुमान । अटकल । सोच विचार । ध्यान । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—कया…चिंत पु संज्ञा स्त्री॰ । चिंतना । चिंता । ध्यान । याद । सोच । फिक्रउनवान अनुमान । सोच । ध्यान । समझख्याल ध्यान । मुहा॰—ख्याल करना = सोचना । याद करना । ख्याल पड़ना = ध्याब में …फिक्र चिंता । सोच । खटका । दुःख- पूर्ण ध्यान । उदास करनेवाली भावना । क्रि॰ प…रिआयत वह अनुग्रहपूर्ण व्यवहार जो साधारण नियमों का ध्यान छोड़कर किया जाय । को…तगाफुल गपलत । उपेक्षा । ध्यान । न देगा । असावधानीतवज्जह ध्यान । रुख । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देनाअभिस्मरण विशेष रूप से की गई याद । ध्यान । स्मृतिअतर्भावना ध्यान । सोच विचार । चिंता । चितवनयोग दो अथवा अधिक पदार्थों का एक में मिलना । संयोग । मिलान । मेलचर्च वह मंदिर जिसमें ईसाई प्रार्थना करते हैं । गिरजाभावन पु ^१ वि॰ अच्छा लगनेवाला । प्रिय लगनेवाला । जो भला लगे । भानेवालाअवधान मन का योग । चित्त का लगाव । मनोयोगसमाधि समर्थनअवेक्षा अवेक्षण । देखनादशबल बुद्धदेव । विशेष—बुद्ध को दस बल प्राप्त थे, जिनेक नाम ये हैं— दान, शील…संराधन तुष्टोकरण । प्रसन्न करनामनस्कार पूर्ण ज्ञान । पूर्ण चेतनासंख्यान संख्या । गिनतीप्रसंख्यान सम्यक् ज्ञान । सत्य ज्ञानप्रहाण परित्यागअष्टांग योग की क्रिया के आठ ङेद—यम, नियम, आसन प्राणायम, प्रत्याहार, धारणा, ध्य…चिंतना पु ^१ क्रि॰ स॰तारी एक प्रकार की चिड़ियाउनमान पु संज्ञा पुं॰निगाह दृष्टि । नजर । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनापरवाह चिंता । व्यग्रता खटका । आशंकाप्रणिघान रखा जाना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें