🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:12:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समाधि
samādhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समाधि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. समर्थन ।
२. नियम ।
३. ग्रहण करना । अंगीकार ।
४. ध्यान ।
५. आरोप ।
६. प्रतिज्ञा ।
७. प्रतिशोध । बदला ।
८. विवाद का अंत करना । झगड़ा मिटाना ।
९. कोई असंभव या असाध्य कार्य करने के लिये उद्योग करना । कठिनाइयों में धैर्य के साथ उद्योग करना ।
१०. चुप रहना । मौन ।
११. निद्रा । नींद ।
१२. योग ।
१३. योग का चरम फल, जो योग को आठ अंगों में से अंतिम अंग है और जिसकी प्राप्ति सबके अंत में होती है । विशेष—इस अवस्था में मनुष्य सब प्रकार के क्लेशों से मुक्त हो जाता है, चित्त की सब वृत्तियाँ नष्ट हो जाती हैं, बाह्य जगत् से उसका कोई संबंध नहीं रहता, उसे अनेक प्रकार की शक्तियाँ प्राप्त हो जाती हैं और अंत में कैवल्य की प्राप्ति होती है । योग दर्शन में इस समाधि के चार भेद बतलाए हैं—संप्रज्ञात समाधि, सवितर्क समाधि, सविचार समाधि ओर सानंद समाधि । समाधि की अवस्था में लोग प्रायः पद्मासन लगाकर और आँखें बंद करके बैठते हैं, उनके शरीर में किसी प्रकार की गति नहीं होती; और ब्रह्म में उनका अवस्थान हो जाता है । विशेष दे॰ योग ३६ और ३८ । क्रि॰ प्र॰—लगना ।—लगाना ।
१४. किसी मृत व्यक्ति की अस्थियाँ या शव जमीन में गाड़ना । क्रि॰ प्र॰—देना ।
१५. वह स्थान जहाँ इस प्रकार शव या अस्थियाँ आदि गाड़ी गई हों । छतरी ।
१६. काव्य का एक गुण जिसके द्वारा दो घटनाओं का दैवसंयोग से एक ही समय में होना प्रकट होता है और जिसमें एक हो क्रिया का दोनों कर्त्ताओं के साथ अन्व य होता है ।
१७. एक प्रकार का अर्थालंकार जो उस समय माना जाता है जब किसी आकस्मिक कारण से कोई कार्य बहुत ही सुगमतापूर्वक हो जाता है । उ॰— (क) हरि प्रेरित तेहि अवसर चले पवन उनचास । (ख) मीत गमन अवरोध हित सोचत कछू उपाय । तब ही आकस्मात तें उठी घटा घहराय ।
१८. साथ मिलाना या करना (को॰) ।
१९. गरदन का जोड़ या उसकी एक विशेष अवस्था (को॰) ।
२०. दुर्भिक्ष के समय अनाज बचाकर रखना । अन्न संचय (को॰) ।
२१. तपस्या (को॰) ।
२२. पूर्ति । संपन्नता (को॰) ।
२३. प्रतिदान (को॰) ।
२४. सहारा । आश्रय (को॰) ।
२५. इंद्रियनिरोध (को॰) ।
२६. सत्तरहवाँ कल्प (को॰) । यौ॰—समाधिनिष्ट=समाधिस्थ । समाधिभंग=समाधि टूटना । समाधिभृत्=समाधि में लीन । समाधिभेद=(१) समाधि के चार भेद । (२) समाधि भंग होना ।
समाधि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ समाधित या समाधान] दे॰ समाधान । (क्व॰) । उ॰—ब्याधि भूत जनित उपाधि काहू खल की समाधि कीजै तुलसी को जानि जन फुर कै । —तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-आधि m. putting together, joining or combining with (instr.), Lāṭy.
a joint or a partic. position of the neck, Kir.
union, a whole, aggregate, set, R.; Hariv.; Ragh.
completion, accomplishment, conclusion, Kum.
setting to rights, adjustment, settlement, MBh.
justification of a statement, proof, Sarvad.
bringing into harmony, agreement, assent, W.; RPrāt.
intense application or fixing the mind on, intentness, attention (˚धिं-√ कृ, ‘to attend’), MBh.; R. &c.
concentration of the thoughts, profound or abstract meditation, intense contemplation of any particular object (so as to identify the contemplator with the object meditated upon; this is the eighth and last stage of Yoga [IW. 93]; with Buddhists Samādhi is the fourth and last stage of Dhyāna or intense abstract meditation [MWB. 209]; in the Kāraṇḍa-vyūha several S˚ are enumerated), Up.; Buddh.; MBh. &c.
intense absorption or a kind of trance, MBh.; Kāv. &c.
a sanctuary or tomb of a saint, W.; RTL. 261
(in rhet.) N. of various figures of speech (defined as आरोहावरोहक्रम, अर्थ-दृष्टि, अन्य-धर्माणाम् अन्यत्राधिरोहण &c.), Kāvyād.; Vām.; Kpr. &c.
N. of the 17th Kalpa (q.v.), of the 17th Arhat of the future Utsarpiṇī, L.
of a Vaiśya, Cat. (accord. to L. also ‘silence; a religious vow of intense devotion or self-imposed abstraction; support, upholding; continuance; perseverance in difficulties; attempting impossibilities; collecting or laying up grain in times of dearth’)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1159,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समाधिः 1 Collecting, composing, concentrating (as mind). --2 Profound or abstract meditation, concentration of mind on one object, perfect absorption of thought into the one object of meditation, i. e. the Supreme Spirit, (the 8th and last stage of Yoga); आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवंति Ku. 3. 40, 50; Mk. 1. 1.; Bh. 3. 54; R. 8. 79; Śi. 4. 55. --3 Intentness, concentration (in general), fixing of thoughts; तस्यां लग्नसमाधि (मानसं) Gīt. 3. --4 Penance, religious obligation, devotion (to penance); अस्त्येत्समाधिभीरुत्वं देवानां Ś. 1; तपःसमाधि Ku. 3. 24; अथोपयंतारमलं समाधिना 5. 24, 5. 6; 1. 59. --5 Bringing together, concentration, combination, collection; तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R. 1. 29. --6 Reconciliation, settling or composing differences. --7 Silence. --8 Agreement, assent, promise. --9 Requital. --10 Completion, accomplishment. --11 Perseverance in extreme difficulties. --12 Attempting impossibilities. --13 Laying up corn (in times of famine), storing grain. --14 A tomb. --15 The joint of the neck; a particular position of the neck; Ki. 16. 21. --16 (In [] Rhet.) A figure of speech thus defined by Mammaṭa; समाधिः सुकरं कार्यं कारणांतरयोगतः K. P. 10; see S. D. 614. --17 One of the ten Guṇas or merits of style; see Kāv. 1. 93. --18 A religious vow or self-imposed restraint. --19 Support, upholding. --Comp. --भंगः interruption of meditation. --स्थ a. absorbed in meditation or contemplation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समाधि पु० सम् + आ + धा--कि । १ समाधायां ध्येयवस्तुनि एकाग्रतया मनसःस्थापनरूपे २ ध्यानभेदे २ वचनाभावे ४ नियमे च अमरः । ध्यानभेदश्च समाधिः यथोक्तं पात० सू० “तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्” सू० “तस्मिन् देशे ध्येयालम्बनस्य प्रत्ययस्यैकतानता सदृशप्रवाहः प्रत्ययान्त- रेणापरामृष्टो ध्यानम्” भा० “तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरू- पशून्यमिव समाधिः” सू० “ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शृन्यमिव यदा भवति ध्येयस्व- भावावेशात्तदा समाधिरित्युच्यते” भा० “व्यानसाध्यं समाधिं लक्षयितुं व्याचष्टे ध्यानमेवेति । ध्येया- कारनिर्भासमिति ध्येयाकारस्य निर्भासो न ध्याना- कारस्येति अतएवाह शून्यमिति । ननु शून्यं चेत् कथं ध्येयप्रकाशक इत्यत आह इवेति । अत्रैव हेतु- माह ध्येयस्वभावावेशादिति । अत्रापि पुराणम् “तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननि- ष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते” इति । ध्येयात् ध्यानस्य भेदकल्पना तद्धीनमित्यर्थः” विवर० । एकाग्रतात्मकसमाधिलक्षणं पुराणान्तरोक्तं यथा “नित्यं शुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् । तुरीय- मक्षरं ब्रह्म अहमस्मिपरं परं पदम् । अहंब्रह्मेत्यव- स्थानं समाधिरिति गीयते” गारुडे ४४ अ० । “द्वादश- ध्यानपर्य्यन्तं मनो ब्रह्मणि यो नरः । तुष्येत संयतो मुक्तः समाधिः सोऽभिधीयते । ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तल्लयतां गतः । पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते” २४० अ० । “इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः । अन्तःशीतलता यस्य समाधिरिति कथ्यते” योगवाशिष्ठे उपशमप्रक० । ५ अर्थालङ्कारभेदे अलङ्का- रशब्दे ४०६ पृ० दृश्यम् । ६ इन्द्रियनिरोधे शब्दर० । ७ काव्यगुणभेदे मेदि० “श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य्यं सुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः । एषां विपर्य्ययः प्रायो दृश्यते गौडवर्त्मनि” काव्याद० तस्यौजस्यन्तर्भावः सा० द० उक्तो यथा “श्लेषः समाघिरौ- दार्य्यं प्रसाद इति ये पुनः । गुणश्चिरन्तनैरुक्ता ओज- स्यन्तभवन्ति ते” । समाधिरारोहावरोहक्रमरूपः । [] आरोह उत्कर्षः । अवरोहीऽप्रकर्षस्तयोः क्रमो वैर- स्यानावहो विन्यासः । यथा “चञ्चद्भुजेत्यादि” । अत्र पादत्रये क्रमेण बन्धस्य गाढता । चतुर्थपादे त्रपकर्षः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5232-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "समाधि" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें