🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:07:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नियम
niyama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
व्रत (2.7.41) व्रत
जो नित्य कर्म बाहरी साधनों से होता है (शौच, सन्तोष आदि) (2.7.53)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नियम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विधि या निश्चय के अनुकूल प्रातिबंध । परिमिति । रोक । पाबंदी । नियंत्रण । जैसे,—तुम कोई काम नियम से नहीं करते । क्रि॰ प्र॰—करना ।—बाँधना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚यम m. restraining, checking, holding back, preventing, controlling, Mn.; MBh. &c.
keeping down, lowering (as the voice), RPrāt.
limitation, restriction (˚मेन ind. with restrictions i.e. under certain conditions, Car.)
reduction or restriction to (with loc. or प्रति), determination, definition, GṛŚrS.; Prāt.; MBh.; Rājat.
any fixed rule or law, necessity, obligation (˚मेन ind. and ˚मात् ind. as a rule, necessarily, invariably, surely), Var.; R.; Suśr. &c.
agreement, contract, promise, vow, R.; Kathās.
any act of voluntary penance or meritorious piety (esp. a lesser vow or minor observance dependent on external conditions and not so obligatory as यम, q.v.), TĀr.; Mn.; MBh.; Kāv. &c.
a partic. process applied to minerals (esp. to quicksilver w.r. ˚याम), Cat.
(in rhet.) a common-place, any conventional expression or usual comparison
(in Mīmāṃsā phil.) a rule or precept (laying down or specifying something otherwise optional)
restraint of the mind (the 2nd of the 8 steps of meditation in Yoga)
performing five positive duties, MWB. 239
N. of Viṣṇu, MBh.
Necessity or Law personified as a son of Dharma and Dhṛti, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (552,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नियमः 1 Restraining, checking. --2 Taming, subduing. --3 Confining, preventing. --4 A restraint, check; वाचि नियमः U. 2. 2; Ms. 8. 122. --5 Restriction, limitation. --6 A rule or precept, law (in general), usage; नायमेकांततो नियमः Ś. B. --7 Regularity; Ratn. 1. 20. --8 Certainty, ascertainment. --9 An agreement, promise, vow, engagement. --10 Necessity, obligation. --11 Any voluntary or self-imposed religious observance (dependent on external conditions); R. 1. 94; Ki. 5. 40; (see Malli. on Śi. 13. 23). --12 Any minor observance or lesser vow, a duty prescribed to be done, but which is not so obligatory as a यम q. v.; शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश ॥ Atri. --13 Penance, devotion, religious austerities; नियमविघ्नकारिणी Ś. 1; R. 15. 74. --14 (In Mīm. phil.) A rule or precept which lays down or specifies some thing which, in the absence of that rule, would be optional; विधिरत्यंतमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति. --15 (In Yoga phil.) Restraint of the mind, the second of the 8 principal steps of meditation in yoga. --16 (In Rhet.) A poetical common-place or convention, as the description of the cuckoo in spring, peacocks in the rains &c. --17 Defining, [] definition. --18 Keeping down, lowering (as the voice). (नियमेन as a rule, invariably). --Comp. --निष्ठा rigid observance of prescribed rites. --पत्रं a written agreement. --विधिः a religious rite, daily ritual; Ku. 1. 60. --स्थ a. observing penance; Ku. 5. 13. --स्थितिः f. steady observance of religious obligations, asceticism.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0625-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नियमः, पुं, (नियमनमिति । नि + यम + “यमः समुपनिविषु च ।” ३ । ३ । ६३ । इति अप् ।) शौचं सन्तोषः तपः स्वाध्यायः ईश्वरप्रणिधानञ्च । इति वेदान्तसारः ॥ प्रतिज्ञा । अङ्गीकार इति यावत् । व्रतम् । तच्चोपवासादि । अनित्यमागन्तु- साधनं कर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । ३८ ॥ (सङ्कल्पः । यथा, देवीभागवते । ३ । २६ । २५ । “नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात् पूजां समाचरेत् ॥” बन्धनम् । यथा, मनुः । ८ । १२२ । “धर्म्मस्याव्यभिचारार्थमधर्म्मनियमाय च ॥”) मन्त्रणा । निश्चयः । इति मेदिनी । मे, ४६ ॥ * ॥ “नियमाः पञ्च सत्याद्या बाह्यमाभ्यन्तरं द्बिधा । शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः ॥ स्नानमौनोपवासेज्यास्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । तपः क्रोधो गुरौ भक्तिः शौचञ्च नियमाः स्मृताः ॥ यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम् । सन्तोषस्तपसां जप्यं वासुदेवार्च्चनं दमः ॥” इति गरुडपुराणम् ॥ “ब्रह्मचर्य्यमहिंसाञ्च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वं मनो नयन् ॥ स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियतात्मवान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः । एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्त्तिताः ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥ * ॥ “तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणञ्चैव ह्नीर्म्मतिश्च जपो हुतम् । दशैते नियमाः प्रोक्ता योगशास्त्रविशारदैः ॥” इति तन्त्रसारे (हठयोगप्रदीपिकायाञ्च । १ । १७ ॥ कवितानियमाः । यथा, -- “वर्णयेन्न सदप्येतन्नियमोऽथ प्रदर्श्यते । भूर्ज्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ सामान्यवर्णने शौल्क्यं छत्राम्भःपुष्पवाससाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ रक्तत्वं रत्नबन्धूकविद्याम्भोजविषस्वताम् । तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ वर्षास्वेव मयूराणां रुतं नृत्यञ्च वर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥ कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखाद्रिषु ॥ चन्द्रेशशैलयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता । भानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥” इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके वर्ण्यस्थिति- र्नाम तृतीयं कुसुमम् ॥ (विष्णुः । यथा, महा- भारते । १३ । १४९ । ३० । “अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥” महादेवः । यथा, तत्रैव तस्य सहस्रनाम- कीर्त्तने । १३ । १७ । ३५ । “पवित्रश्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-886-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नियम" आता है (44)
तप शरीर को कष्ट देने वाले वे व्रत और नियम आदि जो चित्त को शुद्ध और विषयों…विधि कोई कार्य करने की रीति । कार्यक्रम । प्रणाली । ढंग । नियम । कायदा । जै…नियाम नियमप्रथा रीति । रिवाज । प्रणाली । नियमप्रघट्टक सिद्धांत । नियम । विधिप्रघटक सिद्धांत । नियम । विधिअष्टांग योग की क्रिया के आठ ङेद—यम, नियम, आसन प्राणायम, प्रत्याहार, धारणा, ध्य…विनिग्रह नियम । बंधेज । प्रतिबंधसनियम नियम, धर्मानुष्ठान से युक्त । नियमवालायोगांग पतंजलि के अनुसार योग के आठ अंग जो इस प्रकार हैं—यम, नियम, आसन, प्राणाय…आईन नियम । विधि । कायदा । जाब्दारूल नियम । कायदाआदाब नियम । कायदाएक्ट नियम । कानूनअहकाम नियम । कायदाकायदा नियमजापता पु † संज्ञा पुं॰ कायदा । नियम । पद्धति । जाव्ताजाब्ता नियम । कायंदा । व्यवस्था । कानून । जैसे, जाब्ते की कारवाई, जाब्ते की प…अधिनियम लोकसभा या सर्वोच्च शासक द्वारा पारित अथवा स्वीकृत विधि, नियम, कानून । …प्रावधान नियम । कानून । व्यवस्थारेगुलेशन वे नियम या कायदे जो राजपुरुष अपने अधीन देश के सुशासन के लिये बनाते हैं…खलु अव्य, क्रि॰ वि॰रीति कोई कार्य करने का ढंग । प्रकार । तरह । ढबवयुन ज्ञान । बुद्धि । बौद्धिक चेतनावाक्य वह पद समूह जिससे ओता को वक्ता के अभिप्राय का बोध हो । भाषा को भाषावैज्…शुल्व ताँबासमाधि समर्थनअपवर्ग मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पानानिबंधन बंधनअनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मपरिभाषण निंदा करते हुए उलाहना देना । निंदा के सहित उपालंभ देना । किसी को दोष द…प्रचोदन प्रेरणा । उत्तेजनाराजयोग वह प्राचीन योग जिसका उपदेश पतंजलि ने योगशास्त्र में किया है । विशोष— इ…अनुच्छेद दे॰ 'अनुच्छित्ति'साष्टांग आठो अंग सहित । यौ॰—साष्टांग प्रणाम=मस्तक, हाथ, पैर, हृदय, आँख, जाँघ, ब…छन पु संज्ञा पुं॰राह दे॰ 'राहु'रसूम रस्स का बहुवचनपाबंद बँधा हुआ । बद्ध । अस्वाधीन । कैदमरजाद पु संज्ञा स्त्री॰दस्तूर रीति । रस्म । रवाज । चाल । प्रथापाबंदी पाबंद होने का भाव । बद्धता । अधीनताश्रृंखल एक प्रकार का आभरण जो प्राचीन काल में पुरुष लोग कमर में पहनते थे । मेखल…एकजीक्यूटिव प्रबंध विषयक । कार्य संपादन संबंधी । अमलदरामद या कारखाई से संबंध रखनेव…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें