🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रीति
rīti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रीति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कोई कार्य करने का ढंग । प्रकार । तरह । ढब । उ॰— जाति मुरी बिछुरत घरी जल सफरी की रीति । —बिहारी (शब्द॰) ।
२. रस्म । रिवाज । परिपाटी । उ॰— (क) मतलब मतलब प्यार सों तन मन दै कर प्रीति । सुनी सनेहिन मुख यहै प्रेम पंथ की रीति । —रसनिधि (शब्द॰) । (ख) रघुकुल रीति सदा चलि आई । प्राण जाहिं वरु वचन न जाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. कायदा । नियम ।
४. साहित्य में किसी विषय का वर्णन करने में विशिष् पदरचना अर्थात् वर्णों की वह योजना जिससे आज, प्रसाद या माधुर्य आता है ।
५. पीतल ।
६. लोहे की मैल । मंडूर ।
७. जले हुए सोने की मैल ।
८. सीसा ।
९. गति ।
१०. स्वभाव ।
११. स्तुति । प्रशंसा । यौ॰—रीतिकाल=हिंदी साहित्य के इतिहास का वह काल जब रीति ग्रंथों की रचना विशेष रुप से होती थी । रीतिग्रंथ, रीतिशास्त्र=वे लक्षणग्रंथ जिनमें नायिकाभेद, नखसिख, अलंकार आदि का लक्षण एव सोदाहरण विवेचन किया गया हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रीति f. going, motion, course, RV.
a stream, current, ib.
a streak, line, row, PārGṛ.; Hariv.; Naiṣ.
limit, boundary (= सीमन्), L.
general course or way, usage, custom, practice, method, manner, Kāv.; Kathās.; Sarvad.
natural propensity or disposition, L.
style of speaking or writing, diction (three are usually enumerated, viz. वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली, to which a fourth is sometimes added, viz. लाटिका, and even a fifth and sixth, viz. आवन्तिका or यावन्तिका and मागधी), Vām.; Kāvyād.; Sāh. &c.
yellow or pale brass, bell-metal, Rājat.; Kathās.
rust of iron, L.
scoria or oxide formed on metals by exposure to heat and air, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रीतिः f. [री-क्तिन्] 1 Moving, [] flowing. --2 Motion, course. --3 A stream, river. --4 A line, boundary. --5 A met hod, mode, manner, way, fashion, course, general way; रीतिं गिराममृतवृष्टिकरीं तदीयां Bv. 3. 19; सर्वत्रैषा विहिता रीतिः Moha M. 2; उक्तरीत्या, अनयैव रीत्या &c. --6 Usage, custom, practice. --7 Style, diction; पदसंघटना रीतिरंगसंस्थाविशेषवत् । उपकर्त्री रसादीनां सा पुनः स्याच्चतुर्विधा । वैदर्मी चाथ गौडी च पांचाली लाटिका तथा S. D. 624-5. --8 Brass, bellmetal; (रीति also in this sense). --9 Rust of iron. --10 The oxide formed on the surface of metals. --11 Calx of brass. --Comp. --पुष्पं calx of brass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रीति स्त्री री क्तिच् । १ पित्तले । क्तिन् । २ प्रस्नाये, ३ क्षरणे अमरः ४ लौहकिट्टे, मेदि० । ५ दग्धस्वर्णादिमले रमा० । ६ सी- भायां, ७ गतौ, ८ स्वभावे, हेमच० । अलङ्कारोक्ते ९ गौ- ड्यादिरचनामेदे च “गौडीपाञ्चालवैदर्भ्यो रीतयः परि- कीर्त्तिताः” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रीतिः, स्त्री, (री + क्तिच् क्तिन् वा ।) आरकूटः । (तत्पर्य्यायगुणा यथा, -- “पित्तलन्त्वारकूटं स्यादरो रीतिश्च कथ्यते । राजरीतिर्ब्र ह्मरीतिः कपिला पिङ्गलापि च ॥ रीतिरप्युपधातुः स्यात्ताम्रस्य यशदस्य च । पित्तलस्य गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिसदृशा जनैः ॥ संयोगजप्रभावेण तस्याप्यन्ये गुणाः स्मृताः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) प्रचारः । स्यन्दः । इत्यमरः । २ । ९ । ९७ ॥ ३ । ३ । ६८ ॥ लोहकिट्टम् । इति मेदिनी । ते, ५० ॥ दग्धस्वर्णादिमलम् । इति धरणिः ॥ सीमा । स्रवणम् । गतिः । स्वभावः । शेषस्य पर्य्यायः । रूपम् २ लक्षणम् ३ भावः ४ आत्मा ५ प्रकृतिः ६ सहजः ७ रूपतत्त्वम् ८ धर्म्मः ९ सर्गः १० निसर्गः ११ शीलम् १२ सतत्त्वम् १३ संसिद्धिः १४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १४ । ६२ । “निशान्तक्लिष्टचक्राह्वरीतिहृद्यो रसक्रमः ॥” [] स्तुतिः । यथा, ऋग्वेदे । २ । २४ । १४ । “महीव रीतिः शवसासरत् पृथक् ॥” “महीव रीतिः महती स्तुतिरिव ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) काव्यस्यात्मा । इति वामन- सूत्रम् ॥ गुणभेदेन तद्विभागमाह । “ओजः प्रसादमाधुर्य्यगुणत्रितयभेदतः । गौडवैदर्भ्यपाञ्चालरीतयः परिकीर्त्तिताः ॥” प्रत्येकेनैषां लक्षणानि यथा, -- “ओजः समासभूयस्त्वं मांसलं पदडम्बरम् । व्यक्तार्थपदमग्राम्यं प्रसादः परिकीर्त्तितः ॥ शब्दार्थयोस्तु रसवन्मधुरं परिकीर्त्तितम् । सर्व्वलोकावगम्यं यद्ग्राम्यं तदभिधीयते । सुश्राव्यमपि गम्भीरं प्रसन्नमुपनागरम् ॥” ग्राम्यं यथा, -- “कन्ये मन्येऽप्यसौ धन्यो यस्त्वामद्य विवाहयेत् । नाल्पेन तपसा लभ्यः सुन्दरस्त्रीसमागमः ॥” उपनागरं यथा -- “तन्वि त्वदधरं स्वादु नाविदन्नविदो जनाः । वसुधायां सुधाभावान्मृषा स्वर्गं यियासवः ॥ शब्दालङ्करणं तत् स्याद्यदनुप्रासभास्वरम् । वर्णावृत्तिरनुप्रासः पदे पादे विधीयते । पदावृत्तिस्तु यमकमादिमध्यान्तसर्व्वगम् ॥” * ॥ क्रमेण रीतित्रयाणामुदाहरणानि । “गङ्गोत्तुङ्गतरङ्गसङ्गतजटाजूटाग्रजाग्रत्फणि- स्फूर्ज्जत्फुत्कृतिभीतिसम्भृतिचमत्कारस्फुरत्- सम्भ्रमा । आनन्दामृतवापिकां विदधती चित्ते गिरीश- प्रभो- स्त्वां पायान्नवसङ्गमे भगवती लज्जावती पार्व्वती ॥ भवतो विरहव्याधिमधिगम्य ससम्भ्रमा । कामिनी यामिनीकान्तं कृतान्तमिव पश्यति ॥ हन्तालि सन्तापनिवृत्तयेऽस्याः किं तालवृन्तं तरलीकरोषि । उत्ताप एषोऽन्तरतापहेतु- र्नतभ्रुवो नव्यजनापनेयः ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥ (अस्या अन्यद्विवरणं साहित्यदर्पणे ९ परिच्छेदे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-163-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रीति" आता है (37)
पाटी परिपाटी । अनुक्रम । रीतिप्रथा रीति । रिवाज । प्रणाली । नियमविधा माध्यम । रीति । रूप । ढंगदेशज्ञ देश का हाल जाननेवाला । देश की दशा, रीति, नीति आदि जाननेवालासंविधि विधान । रीति । दस्तूरप्रचर्या क्रम । रीति । विधि । सरणिढब क्रियाप्रणाली । ढंग । रीति । तौर तरीका । जैसे, काम करने का ढबढंग क्रिया । प्रणाली । शैली । ढब । रीति । तोर । तरीका । जैसे,—(क) वोलने चा…नेवा रीति । दस्तूर । रवाजचलावा रीति । रस्म । रवाज । क्रि॰ प्र॰—चलनातरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबरिवाज प्रथा । रस्म । रीति । चलन । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—चलना ।—निकलना ।—पड़ना ।—…वतीरा ढंग । रीति । प्रथादस्तूर रीति । रस्म । रवाज । चाल । प्रथाचलन चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहारविध पु ^१ संज्ञा पुं॰ विधि । ब्रह्माशैली चाल । ढब । ढंगप्रचर मार्ग । रास्ताप्रणाली पानी निकलने का मार्ग । नालीमर्यादा दे॰ 'मर्य्यादा'आख्यायिका कथा । कहानी । किस्सापद्धति राह । पथ । मार्ग । सड़कसदाचार अच्छा आचरण । सात्विक व्यवहार । सद्वृत्तिसमाचार संवाद । खबर । हाल । जैसे,—क्या नया समाचार हैसंविधान व्यवस्था । आयोजन । प्रबंधतर्ज स्त्री॰अवतरणी ग्रंथ की प्रस्तावना के लिये भूमिका जो इस अभिप्राय से लिखी जाती है कि व…परिपाटी क्रम । श्रेणी । सिलसिलाअवतरणिका ग्रंथ की प्रस्तावना । उपोदघाता अवतरणीपंथ मार्ग । रास्ता । राहराह दे॰ 'राहु'फैशन ढंग । धज । तर्ज । वजह् । चालबाना पहनावा । वस्त्र । पोशाक । वेशविन्यास । भेसरवाज वह बात या कार्य जो किसी वंश, समाज या नगर आदि में बहुत दिनों से बराबर ह…कायदा नियममरजाद पु संज्ञा स्त्री॰मामूल देव । लत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें