🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चलन
calana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) कम्पन · कम्प्र · चल · लोल · चलाचल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चलन १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चलना]
१. चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहार ।
२. रिवाज । रस्म । व्यवहार । रीति । मुहा॰—चलन से चलना=अपने पद या मर्यादा आदि के अनुकूल काम करना । उचित रीति से व्यवहार करना ।
३. किसी चीज का व्यवहार, उपयोग या प्रचार । जैसे— (क) आजकल ऐसी टोपी का बहुत चलन है । (ख) बादशाही जमाने के रुपयों का चलन अब उठ गया । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—चलना । होना । यौ॰—चलनसार ।
चलन २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] ज्योतिष में एक क्रांतिपात गति अथवा विषुवत् की उस समय की गति, जब दीन और रात बराबर होते हैं । यौ॰—चलनकलन ।
चलन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गति । भ्रमण ।
२. काँपना । कंपन ।
३. हिरन ।
४. चरण । पैर । उ॰—चरन चलन गतिवंत पुनि अंघ्रिपाद पद पाइ ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ ३२ ।
५. नृत्य में एक प्रकार की चेष्टा ।
चलन समीकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰] गणित की एक क्रिया । वि॰ दे॰ समीकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चलन mf(आ)n. moving, movable, tremulous, shaking, Pāṇ. iii, 2, 148; KapS. i, 129, Sch.
moving on feet, Gaut. viii, 2
wanton (a woman), xxii, 26
चलन m. a foot, L.
an antelope, L.
चलन n. shaking motion, shaking, trembling, Pāṇ. i, 3, 87; iii, 2, 148; R. v, 36, 21; Pañcat. &c.
‘motion’, action, function, Vedāntas.; Tarkas.
walking about, wandering, roaming, MBh. xii, 3708
turning off from (abl.), iii, 1319
(अ- neg.), Kathās. ic, 8 & Sāh. iii, 53
the being disturbed, Sarvad. iii, 174
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चलन a. [चल् भावे ल्युट्] Moving, tremulous, trembling, shaking. --नः 1 A foot. --2 A deer. --नं 1 Trembling, shaking or shaking motion; चलनात्मकं कर्म T. S.; हस्त˚, जानु˚ &c.; तरलदृगंचलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागं Gīt. 11. --2 Turning or leaving off. --3 Roaming, wandering. --नी 1 A short petticoat worn by common women. --2 The rope for tying an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलन न० चल--भावे ल्युट् । १ कम्पे २ गतौ च । कर्त्तरि ल्यु । ३ कम्पयुक्ते त्रि० मेदि० । ४ हरिणे पुंस्त्री जटा० जाति त्वात् स्त्रियां ङीष् । करणे ल्युट् । ५ चरणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2906,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चलनं, क्ली, (चल + भावे ल्युट् ।) भ्रमणम् । (यथा, देवीभागवते १ । १७ । १९ । “चलनञ्च विनाकार्य्यं न भवेदिति मे मतिः ॥”) कम्पनम् । (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १७४ । “द्वावुपायाविह प्रौक्तौ विमुक्तौ शत्रुदर्शने । हस्तयोश्चलनादेको द्वितीयः पादवेगजः ॥”) कम्प्रे, त्रि । इति मेदिनी । ने, ६१ ॥
चलनः, पुं, (चलत्यनेन इति । चल + करणे ल्युट् ।) पादः । इति हेमचन्द्रः ॥ हरिणः । इति जटा- धरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चलन" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें