🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चल
cala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल/काँपने वाला (3.1.73) चलन · कम्पन · कम्प्र · लोल · चलाचल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चल १ वि॰ [सं॰]
१. चंचल । अस्थिर । चलायमान । उ॰—आवन समै में दुखदाइनि भई री लाज चलन समै में चल पलन दगा दई ।—इतिहास, पृ॰ ४०० ।
२. हिलने डुलनेवाला ।
३. एक स्थान से दूसरे स्थान तक ले जाने योग्य । यौ॰—चलदल । चल संपत्ति । चलधन । चलचित्र ।
३. जंगम । गतिशील [को॰] ।
४. घबराया हुआ । (को॰) ।
५. क्षणिक । क्षणस्थायी [को॰] ।
चल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पारा ।
२. दोहा छंद का एक भेद जिसमें ११ गुरु और ३६ लघु मात्राएँ होती हैं । जैसे,—जन्म सिंधु पुनि बंधु विष दिन मलीन सकलंक । सिय मुख समता पाव किमि चंद्र बापुरो रंक ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. शिव । महादेव ।
४. विष्णु ।
५. कंपन । काँपना ।
६. दोष । ऐब । नुक्स ।
७. भूल । चूक ।
८. धोखा । छल कपट ।
९. नृत्य में एक प्रकार की चेष्टा जिसमें हाथ के इशारे से किसी को बुलाया जाता है ।
१०. नृत्य में शोक, चिंता, परिक्षम या उत्कंठा दिखलाने के लिये कुछ गहरी साँस लेना ।
११. वायु [को॰] ।
१२. काक । कौआ (को॰) ।
चल ३पु संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चाल] चाल । गड़बड़ । भागना । उ॰— सम वेष ताके तहाँ सरजा सिवा के बाँके, बीर जाने हाँके देत. मीर जाने चल तें ।—भूषण ग्रं॰, पृ॰ ३०८ ।
चल २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चुर] दे॰ चुर (माँद) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल mf(आ)n. (g. पचादि) moving, trembling, shaking, loose, MBh. &c.
unsteady, fluctuating, perishable, ib.
disturbed, confused, ib.
चल m. ‘agitation, shaking’, see भूमि-
wind, L.
wind (in med.), Aṣṭāṅg. i, 11, 1
quicksilver, L.
a sprout, shoot, Gal.
चल n. water, Gal.
(cf. अ-, निश्-, पुंश्चली, चाल.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (391,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चल a. [चल्-अच्] 1 (a) Moving,1 trembling, shaking, tremulous, rolling (as eyes &c); चलापांगां दृष्टिं स्पृशसि Ś. 1. 24 चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः R. 3. 28. waving; Bh. 1. 16. (b) Moveable (opp. स्थिर), moving; चले लक्ष्ये Ś. 2. 5; परिचयं चललक्ष्यनिपातने R. 9. 49. --2 Unsteady, fickle, inconstant, loose, unfixed: दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने Ku. 4. 28; प्रायश्चलं गौरवमाश्रितषु 3. 1. --3 Frail, transitory, perishable; चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलं जीवितयौवनं Bh. 3. 128. --4 Confused. --लः 1 Trembling, shaking, agitation. --2 Wind. --3 Quicksilver. --4 The supreme being. --ला 1 Lakṣmī, the goddess of wealth. --2 Lightning. --3 A kind of perfume. --Comp. --अचल a. {1} moveable and immovable. {2} fickle, unsteady, very transitory (= अतिचल); चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः Bh. 3. 128; लक्ष्मीमिव चलाचलां Ki. 11. 30 (चलाचल = चंचला Malli.); कस्य न भवति चलाचलं धनं Mk. 2. 14; N. 1. 60. --(लः) a crow. --आतंकः rheumatism. --आत्मन् a. inconstant, fickle-minded. --इंद्रिय a. {1} sensitive. {2} sensual. --इषुः one whose arrow flies unsteadily or misses the mark, a bad archer. --कर्णः the true distance of a planet from the earth. --चंचुः the Cakora bird. --चित्त a. fickle-minded. --दलः, --पत्रः the Aśvattha tree. --संधिः moveable articulation of the bones. [1] Correction submitted by Scott Rhodes on 20240126. note: Added comma for clarity. Rest are separated by comma. Here, it was only a line break..
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0488-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चल गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । चलति अचालीत् । चचाल । चेलतुः । चलन् चलितः ज्वलादि० चालः पचा० चलः । “कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुन्धरा” भा० सा० ४४ अ० । “चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान्” चाण० । “तिलमात्रमपि चलितुं न शक्नोति” पञ्चत० । आर्षे आत्म० । “न धर्माच्चलते वुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः” भा० स० ७८ अ० । णिचि । चलयति चालयति । “चाल- यन् वसुवां चेमां बलेन चतुरङ्गिणा” भा० आ० ९४ अ० कम्पने अक० मिच्च । चलयति ते । अचीचलत् “चलयन् भृङ्गरुचस्तवालकान्” रघुः “तां प्राविशत् कपिव्याघ्र- स्तरूनचलयन् शनैः” भट्टिः । “यूनां मनश्चलयति प्रसभं नभस्वान्” ऋ० स० गत्यर्थस्य न मित्त्वम् “मिच्चले” इति कविकल्पद्रुमे कम्पार्थएव तस्य मित्त्वोक्तेः “आचालयेयुः शैलांस्ते क्रुद्धाभिन्द्युर्महीतले” हरिव० ५४ अ० । पर्वतानाञ्च शिखराण्याचालयति वेगवान्” भा० शा० १५४ अ० । उद् + ऊर्द्ध्वगमने उत्कम्य गतौ “पुष्पोच्चलितषट्पदम्” रघुः उत्थाय गतौ च । “उच्चलितः प्रयाताम्” रघुः । वि + विशेषेण चलने । “व्यचालीदम्भसां पतिः” भट्टिः ।
चल विलासे तु० प० अ० सेट् । चलति अचालीत् चचाल ।
चल मृतौ पोषणे चु० सक० उभ० सेट् । चालयति ते अचिचलत् ।
चल त्रि० चल वा पचा० अच् । १ तरले, चञ्चले, २ कम्ब- युक्ते अमरः । ३ परमेश्वरे पु० । “धूताशीरचलश्चलः” विष्णु स० । “न स्वरूपान्न सामर्थ्यात् नच ज्ञानादि- कात् गुणात् । चलनं विद्यते यस्मादचलः कीर्त्तितो- ऽच्युतः” स्मृतेः । वायुरूपेण चलतीति चलः” भा० । कम्पार्थकचलतेः स्वार्थे णिचि भावे अच् । ४ कम्पने मेदि० । “मिच्चले” कविकल्प० । चलनं च रजसः कार्य्यं यथाह सा० का० “सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्मकं चलञ्च रजः” । “सत्वतमसी स्वयमक्रियतया खखकार्य्यप्रवृत्तिं प्रत्यवसी- दन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात् प्रच्याव्य स्यकार्य्ये ते उत्साहं प्रयत्नं कार्य्येते । तदिदमुक्तमुपष्टम्भकम् इति । कस्मादित्यत उक्तं चलमिति । तदनेन रजसः [] प्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम् । रजस्तु चलत् परितस्त्रैगुण्यै चालयद्गुरुणाऽऽवृण्वता च तमसा तत्र तत्र प्रवृत्ति- प्रतिबन्धेन क्वचिदेव प्रवर्त्त्यते” । सा० त० कौ० । “म्भौन्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः स्वरैः” वृ० र० उक्ते अष्टादशाक्षरपादके ५ वर्णवृत्तभेदे न० “स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैः” रघुः । “यथाम्भसा प्रच- लता तरवोऽपि चला इव” भाग० ७ । १ । २३ । “न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने” “प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु” कुमा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2906,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चल, क भृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं- सकं-सेट् ।) क, चालयति । दन्त्यवकारादि- रयमिति दुर्गसिंहजुमरनन्दी । भृतिरिह पोष- णम् । इति दुर्गादासः ॥
चल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ज, चालः चलः । मिच्चले इति वक्ष्यमाणं न पठित्वा इममेव मानुबन्धं भ्रान्ताः पठन्ति तद्धेयम् । तेनास्य चालयति हस्तिनं यन्ता । चलमानोऽनिल इत्यत्र ताच्छील्ये शतुः शानः । मिच्चले । पूर्व्वेणान्वयः । चलधातुः कम्पने मानुबन्धः स्यादित्यर्थः । म, चलयति लतां वायुः । चलयन् भृङ्गरुचस्तवालकानिति रघुः । चालयन् सकलां पृथ्वीमिति घञन्तात् चालं करोतीति ञौ शत्रन्तम् । इति दुर्गादासः ॥
चल, श विलासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- परं-अकं-सेट् ।) श, चलती चलन्ती । विलासः क्रीडनम् । इति दुर्गादासः ॥
चलं, त्रि, (चलति गच्छतीति । चल + पचाद्यच् ।) चञ्चलम् । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥ (यथा, रघुः । ११ । १५ । “ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निविडा बलाकिनी ॥” पारदः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ११६ ॥ अष्टा- दशाक्षरवृत्तभेदः । यथा, वृत्तरत्नाकरे । “म्भौ न्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः स्वरैः ॥”)
चलः, पुं, (चल + पचाद्यच् ।) कम्पः । तद्युक्ते त्रि । इति मेदिनी । ले, १५ ॥ (शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११६ । “महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः ॥” विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । ९२ । “वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥” “वायुरूपेण चलः ।” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-438-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चल" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें