🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:25:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षर
kṣara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षर १ वि॰ [सं॰]
१. नाशवान् । नष्ट होनेवाला । उ॰—क्षर देह यहाँ का यहीं रहा ।—साकेत, पृ॰ १६३ ।
२. चल । जंगम ।
क्षर २ संज्ञा पुं॰
१. जल ।
२. मेघ ।
३. जीवात्मा ।
४. शरीर ।
५. अज्ञान ।
६. कार्य कारण रूप लस्तु या द्रव्य जिसकी क्षण क्षण अवस्थांतर हुआ करता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षर mf(आ)n. (g. ज्वलादि) melting away, perishable, ŚvetUp.; MBh.; Bhag.
क्षर m. a cloud, L.
क्षर n. water, L.
the body, MBh. xiv, 470.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षर a. [क्षरति स्यंदते मुंचति वा, क्षर्-अच्] 1 Melting away. --2 Moveable. --3 Perishable; क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते Bg. 15. 16. --रः A cloud. --रं 1 Water. --2 The body. --3 Ignorance. --4 The Supreme Being. --5 Cause and effect. --Comp. --जः a. (also क्षरेज) a. produced by distillation or from a cloud. --भाव a. mutable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षर सञ्चलने भ्वा० पर० अक० सेट् । क्षरति अक्षारीत् । चक्षार क्षरितः क्षरन् क्षारः । “इयं त इन्द्र! राति क्षरति सुन्वतः” ऋ० ८, १३, ४ । “मधु क्षरन्ति सिन्धबः” मधुसूक्तम् । “यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति कीर्त्तनात्” “इन्द्रि- याणां हि च सर्वेषां यद्येकं क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा” मनुः । “त्वत्प्रसादान्महादेव! तपोमे न क्षरेत वै” भा० व० ७०११ श्लो० । आर्षत्वात् पदव्यत्ययः । “अक्षारिषुः शरास्त्राणि तस्मिन् रक्षःपयोधराः” भट्टिः ज्वला० क्षरः क्षारः । उपसर्गपूर्वस्तु तदुपसर्गद्यीत्या- र्थयुक्ते चलने । आङ्पूर्ककः णिजन्तस्तु आक्षारणे ६०२ पृ० दृश्यम् । सञ्चननञ्च मोचनं स्रवणं चलनं स्यन्दनञ्च तत्र मोचने सक० अन्यत्र अक० । तत्र मोचने “मधु क्षरन्ति सिन्धबः” । “स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः” किरा० । स्रवणे “तपः क्षरतीत्यादि प्रागुक्तम् । वेदे नि० तिपि क्षरिति ।
क्षर न० क्षरति स्यन्दते मुञ्चति वा क्षर--जला० वा अच् । १ जले २ मेघे पु० मेदि० । ३ चले त्रि० ४ देहे “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” गीतोक्तेषु ५ सर्वप्राणिषु तेषां स्वो- पाध्यन्तःकरणचलनेन औपाधिकचलनवत्त्वात्तथात्वम् भा० अनु० १७ अ० जीवानां क्षरणप्रकार उक्तो यथा “आयुःकीर्त्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते । शरीर- ग्रहणे यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः । आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते । बुद्धिर्व्यावर्त्तते चास्य विनाशे प्रत्यु- परियते । सत्वं बलञ्च कालञ्च विदित्वा चात्मनस्तथा । अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवात् । यदाऽयमति- कष्टानि सर्वापयुपनिषेवते । अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन । दुष्टान्नामिषपानञ्च यदन्योन्यविरो- धि च । गुरु चाप्यभितं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः । व्यायाममतिमात्रञ्च व्यवायञ्चोपसेवते । सततं कर्म्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगं विधारयेत् । रसाभियुक्तमन्नं बा दिवास्वप्तञ्च सेवते । अपक्वान्नागते काले स्वयं दोषान् प्रकोपयेत् । स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् । अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति । तस्य तैः का- रणैर्ज्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा । जीवितं च्यवमानं तद्यथावदुपधारय । ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमी- [] रितः । शरीरमनुपर्य्येत्य सर्वात् प्राणान् रुणद्धि वै । अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः । भिनत्ति जीव- स्थानानि कर्म्माणि विद्धि तत्त्वतः । ततः सवेदनो जीवः सद्यः प्रच्यवते क्षरात् (देहात्) । शरीरं त्यजते जन्तुश्छि- द्यमानेषु मर्म्मसु । वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम! । जाता मरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः । दृश्यन्ते सन्त्यज- न्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ! गर्भसंक्रमणे चापि कर्म्मणा- मतिसर्पणे । तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः । भिन्नसन्धिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः । यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति । शैत्यात् प्रकुपितः काये ती- व्रवायुसमीरितः । यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यव- स्थितः । स गच्छत्यूर्द्ध्वगो वायुः कृच्छान्मुक्त्वा शरीरिणम् । शरीरञ्च जहात्येवं निरुच्छासश्च दृश्यते । स निरूष्मा निरुच्छासो निःश्रीको हतचेतनः । ब्रह्मणा सम्परिष्वक्तो मृत इत्युच्यते नरः । स्रोतोभिर्य्यैर्विजानाति इन्द्रिया- र्थान् शरीरभृत् । तैरेव च विजानाति प्राणानाहारस- म्भवान् । तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः । तथा यद्यद्भवेद्युक्तं सन्निपाते क्वचित् क्वचित् । तत्तन्मर्म्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा । तेषु मर्म्मषु भिन्नेषु ततः स समुदोरयन् । आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्व- ञ्चास्य रुणद्धि वै । ततः सचेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किञ्चन । तर
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षर, ज सञ्चलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं-- अकं-सेट् । क्वचित् सकञ्च ।) ज, क्षारः क्षरः । सञ्चलनमिह मोचनं स्रवणञ्च । आदौ सकर्म्मकः । “स्रोतोभिस्त्रिदशगजा मदं क्षरन्तः” । इति किराते । ७ । ८ ॥ स्रवणे तु । क्षरत् क्षतजवृत्तयः । इति दुर्गादासः ॥
क्षरं, क्ली, (क्षरति स्रवति वर्षति च । क्षर् + अच् ।) जलम् । तथा च सत्यसावित्र्योपनिषदि । १ । ८ । १० । “क्षरन्त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या” ॥) मेघे पुं । इति मेदिनी ॥
क्षरः, पुं, (क्षर् + अच् ।) नश्वरवस्तु । यथा, -- “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्व्वाणि भृतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” ॥ इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १५ । १७ । “क्षरश्चाक्षरश्चेति द्वाविमौ लोके प्रसिद्धौ । तावेवाह तत्र क्षरः पुरुषो नाम सर्व्वाणि भूतानि ब्रह्मादि- स्थावरान्तानि शरीराणि अविवेकिलोकस्य शरीरेष्वेव पुरुषत्वप्रसिद्धेः । कूटो राशिः शिला राशिः । पर्व्वत इव एकदेशेषु नश्यत्स्वपि निर्व्वि- कारतया तिष्ठतीति कुटस्थश्चेतनो भोक्ता स त्वक्षरः पुरुष उच्यते विवेकिभिः” । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (तथा, महाभारते । १४ । अनु- गीतापर्व्वाध्याये । १७ । १७ । “ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरात्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-231-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्षर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें