🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षरण
kṣaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रस रस के चूना । स्राव होना । रसना ।
२. झगड़ा ।
३. विकार प्राप्त होना । नाश या क्षय होना ।
४. छूटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षरण n. flowing, trickling, distilling, dropping (e.g. अङ्गुली-, perspiration of the fingers, Ragh. xix, 19), Suśr.
pouring forth, Vop.
splashing, spattering, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षरणं [क्षर्-भावे ल्युट्] 1 The act of flowing, trickling, dropping, oozing. --2 The act of perspiring; अंगुलीक्षरणसन्नवर्तिकः R. 19. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षरण न० क्षर--भावे ल्युट् । १ स्रवणे २ मोचने च “क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः” सुश्रुतः “अङ्गुलीक्षरणसन्नविर्त्तकः । कर्त्तरि ल्यु । ३ क्षरणशीले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2367,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षरणं, क्ली, (क्षर् + भावे ल्युट् ।) मोचनम् । स्रवणम् । (यथा, रघुः । १९ । १९ । “लौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहात् नर्त्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः । वर्त्तते स्म सकथञ्चिदालिख- न्नङ्गुलीक्षरणसन्नवर्त्तिका” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-231-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "क्षरण" आता है (21)
स्नव रिसना । चूना । क्षरणस्यद क्षरण । स्यंदन । बहनास्राव (खून, मवाद आदि का) बहना । झरना । क्षरणस्यंदन चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्रावप्राघार चूना । टपकना । क्षरणविद्राव बहना । क्षरणपरिस्यंद झरना । क्षरण । जैसे, हाथी के मस्तक से मद का परिस्पंदप्रस्राव क्षरण । झरना । बहनागलन बूँद बूँद गिरना । चूना । टपकना । रिसना । क्षरणस्रुति बहाव । क्षरणप्रच्यवन क्षरण । झरना । बहना या रसनाछरन पु संज्ञा पुं॰ विनाश । नाश । क्षरणरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीद्राव गमननिषेक गर्भाधाननिर्यास वृक्षों या पौधों में से आपसे आप अथवा उसका तना आदि चीरने से निकलनेवाला …विश्राव बहुत अधिक प्रसिद्धि । शोहरतद्रवण गमन । गति । दौड़विष्यंद बुँद । विंदुविस्रवण बहनाविस्त्रंस नीचे गिरना । पतन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें