🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:20:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्यंदन
syaṃdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्यंदन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्पन्दन]
१. चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्राव ।
२. गलना । पानी हो जाना ।
३. रथ । गाड़ी ।
४. जाना । चलना । गमन ।
५. तेजी से जाना या बहना ।
६. युद्ध रथ । विशेषतः युद्ध में काम आनेवाला रथ । उ॰—चढ़ि स्यंदन चंदन सीस दै बंदन करि द्विजवर पदहिं । नंदनँदनपुर तकतो भयो सुभट सुसर्मा धरि मदहि । —गोपाल (शब्द॰) ।
७. वायु । हवा ।
८. गत उत्सार्पिणी के २३ वें अर्हत् का नाम । (जैन) ।
९. तिनिश वृक्ष । तिनसुना ।
१०. जल ।
११. चित्र । तसवीर ।
१२. घोड़ा । तुरंग ।
१३. एक प्रकार का मंत्र जिससे अस्त्र अभिमंत्रित किए जाते थे ।
१४. तेंदू । तिंदुक वृक्ष ।
स्यंदन २ वि॰
१. जल्दी से जानेवाला । तीव्रगामी । द्रुतगामी ।
२. चुस्त । फुर्तीला ।
३. प्रवाहित होने या बहनेवाला । गलनेवाला ।
४. क्षरणशील । रसनेवाला [को॰] ।
स्यंदन तैल संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्यदन्न तैल] वैद्यक में एक प्रकार की तैलौषध जो भगंदर के लिये उपकारी मानी जाती है । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है —चीता, आक, किसौत, पाढ़, कठूमर, सफेद कनेर, थूहर, हरताल, कलिहारी, बच, सज्जी, और मालकँगनी, इन सबका कल्क, जो कुल मिलाकर एक सेर हो, ४ सेर तिल के तेल में पकाया जाता है । इसके लगाने से भगंदर सूख जाता है । इसे निस्यंदन तैल भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यन्दन mf(आ)n. moving on swiftly, running (as a chariot), Kir.
dripping, sprinkling (ifc.), Kathās.
liquefying, dissolving, Suśr.
स्यन्दन m. a war-chariot, chariot, car (said also to be n.), RV. &c. &c.
Dalbergia Ougeinensis, Kauś.; MBh. &c.
a partic. spell recited over weapons, R.
air, wind, L.
N. of the 23rd Arhat of the past Utsarpiṇī, L.
स्यन्दन (अम्), n. flowing, rushing, going or moving swiftly, Nir.; Śaṃk.; Bhāṣāp.
circulation, Sāṃkhyak., Sch.
dropping, oozing, trickling, W.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1273,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यंदन a. (ना or नी f.) [स्यंद्-ल्यु ल्युट् वा] 1 Going quickly, fleet; flowing. --2 Quick, swift of foot, fleet; स्यंदना नो चतुरगाः Ki. 15. 16. --नः 1 A war-chariot, a car or chariot in general; धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यंदनालोकभीतः Ś. 1. 33. --2 Air, wind. --3 A kind of tree (तिनिश). --नं 1 Flowing, trickling, oozing. --2 Rushing, going or flowing quickly. --3 Water. --Comp. --आरोहः a warrior who fights while seated in a chariot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्दन न० स्यन्द--भावे ल्युट् । १ क्षरणे । “स्यन्दनञ्च सन्नि- कृष्टदेशस्य द्रवद्रव्यस्य च संयागानुकूला व्यापारः गमन- त्वव्याप्यजातिभेदो वा “भ्रमणं ऐचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्वनमेव च । तिर्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” भापा० । कर्त्तरि ल्यु । २ जले न० । ३ रथे मेदि० । ४ तिनिसवृक्षे च पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5374,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्दनं, क्ली, (स्यन्द + ल्युट् ।) क्षरणम् । (स्यन्दते इति । स्यन्द + “बहुलमन्यत्रापि ।” उणा ० २ । ७८ । इति युच् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥ गमनञ्च ॥
स्यन्दनः, पुं, (स्यन्दते चलतीति । स्यन्द + युच् ।) चक्रयुक्तयुद्धप्रयोजनयानम् । रथ इति ख्यातम् । (यथा, रघुः । १ । ३६ । “स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमास्थितौ । प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥”) तिनिशवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २६ ॥ वृत्तार्ह- द्विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ वायुः । इति केचित् ॥ शीघ्रे, त्रि ॥ (स्यन्दके, च त्रि ॥ यथा, कथासरित्सामरे । १०३ । ६२ । “ग्रहैः परिवृतं चन्द्रमवतीर्णमिवाम्बरात् । रूपोपमानमन्येषाममृतस्यन्दनं दृशोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-464-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्यंदन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें