🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिनिश
tiniśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिनिश संज्ञा पुं॰ [सं॰] सीसम की जाति का एक पेड़ जिसकी पत्तियाँ शमी या खैर की सी होती हैं । विशेष— इसकी लकड़ी मडबूत होती है और किवाड़, गाड़ी आदि बनाने के काम में आती है । इसे तिनास या तिनसुना भी कहते हैं । वैद्यक में यह कसैला और गरम माना जाता है । रक्तातिसार, कोढ़, दाह, रक्तविकार आदि में इसकि छाल, पत्तियाँ आदि दी जाती है । पर्या॰— स्यंदन । नेमी । रथद्रु । अतिमुक्तक । चित्रकृत । चक्री । शतांग । शकट । रथिक । भस्मगर्भ । मेषी । जलधर । अक्षक । तिनाशक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिनिश m. Dalbergia Ujjeinensis, R. iii, 17, 7; 21, 15; 79, 37; Suśr. i, iv, vi
cf. तिमिश.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (446,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिनिशः A particular tree; दात्यूहैस्तिनिशस्य कोटरवति स्कंधे निलीय स्थितं Māl. 9. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0538-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिनिश पु० अतिशयेन नेशति अति + निश--क पृषो० अतेर- कारलोपः । (सादन) ख्याते वृक्षे अमरः । “तिनिशः श्लेष्मपित्तास्रमेदःकुष्ठप्रमेहजित् । तुवरः श्वित्रदाहघ्नो व्रणपाण्डुकृमिप्रणुत्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3300,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिनिशः, पुं, (अतिशयेन नेशतीति । निश समाधौ + “इगुपधेति ।” ३ । १ । ११५ । इति कः । यद्वा, अतिक्रान्तो निशाः अत्यादय इति समासः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) वृक्ष- विशेषः । मथुरादौ तिनाश इति ख्यातः । कुत्रचित् सादन इति ख्यातश्च । तत्पर्य्यायः । स्यन्दनः २ नेमी ३ रथद्रुः ४ अतिमुक्तकः ५ वञ्जुलः ६ चित्रकृत् ७ । इत्यमरः । २ । ४ । २६ ॥ चक्री ८ शताङ्गः ९ शकटः १० रथः ११ रथिकः १२ भस्मगर्भः १३ मेषी १४ जलधरः १५ । (यथा, सुश्रुते चिकित्सितस्थाने । १९ । “शल्लकीवदरीविल्वपलाशतिनिशत्वचः ॥”) अस्य गुणाः । कषायत्वम् । उष्णत्वम् । कफ- रक्तातीसारवातामयनाशित्वम् । ग्राहकत्वम् । दाहजनकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-617-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "तिनिश" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें