🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:49:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्यंदन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्यंदन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्यंदन

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्यंदन
स्यंदन
syaṃdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्यंदन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्पन्दन]
१. चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्राव ।
२. गलना । पानी हो जाना ।
३. रथ । गाड़ी ।
४. जाना । चलना । गमन ।
५. तेजी से जाना या बहना ।
६. युद्ध रथ । विशेषतः युद्ध में काम आनेवाला रथ । उ॰—चढ़ि स्यंदन चंदन सीस दै बंदन करि द्विजवर पदहिं । नंदनँदनपुर तकतो भयो सुभट सुसर्मा धरि मदहि । —गोपाल (शब्द॰) ।
७. वायु । हवा ।
८. गत उत्सार्पिणी के २३ वें अर्हत् का नाम । (जैन) ।
९. तिनिश वृक्ष । तिनसुना ।
१०. जल ।
११. चित्र । तसवीर ।
१२. घोड़ा । तुरंग ।
१३. एक प्रकार का मंत्र जिससे अस्त्र अभिमंत्रित किए जाते थे ।
१४. तेंदू । तिंदुक वृक्ष ।
स्यंदन २ वि॰
१. जल्दी से जानेवाला । तीव्रगामी । द्रुतगामी ।
२. चुस्त । फुर्तीला ।
३. प्रवाहित होने या बहनेवाला । गलनेवाला ।
४. क्षरणशील । रसनेवाला [को॰] ।
स्यंदन तैल संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्यदन्न तैल] वैद्यक में एक प्रकार की तैलौषध जो भगंदर के लिये उपकारी मानी जाती है । विशेष—इसके बनाने की विधि इस प्रकार है —चीता, आक, किसौत, पाढ़, कठूमर, सफेद कनेर, थूहर, हरताल, कलिहारी, बच, सज्जी, और मालकँगनी, इन सबका कल्क, जो कुल मिलाकर एक सेर हो, ४ सेर तिल के तेल में पकाया जाता है । इसके लगाने से भगंदर सूख जाता है । इसे निस्यंदन तैल भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यन्दन mf(आ)n. moving on swiftly, running (as a chariot), Kir.
dripping, sprinkling (ifc.), Kathās.
liquefying, dissolving, Suśr.
स्यन्दन m. a war-chariot, chariot, car (said also to be n.), RV. &c. &c.
Dalbergia Ougeinensis, Kauś.; MBh. &c.
a partic. spell recited over weapons, R.
air, wind, L.
N. of the 23rd Arhat of the past Utsarpiṇī, L.
स्यन्दन (अम्), n. flowing, rushing, going or moving swiftly, Nir.; Śaṃk.; Bhāṣāp.
circulation, Sāṃkhyak., Sch.
dropping, oozing, trickling, W.
water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1273,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यंदन a. (ना or नी f.) [स्यंद्-ल्यु ल्युट् वा] 1 Going quickly, fleet; flowing. --2 Quick, swift of foot, fleet; स्यंदना नो चतुरगाः Ki. 15. 16. --नः 1 A war-chariot, a car or chariot in general; धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यंदनालोकभीतः Ś. 1. 33. --2 Air, wind. --3 A kind of tree (तिनिश). --नं 1 Flowing, trickling, oozing. --2 Rushing, going or flowing quickly. --3 Water. --Comp. --आरोहः a warrior who fights while seated in a chariot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्दन न० स्यन्द--भावे ल्युट् । १ क्षरणे । “स्यन्दनञ्च सन्नि- कृष्टदेशस्य द्रवद्रव्यस्य च संयागानुकूला व्यापारः गमन- त्वव्याप्यजातिभेदो वा “भ्रमणं ऐचनं स्यन्दनोर्द्ध्वज्वनमेव च । तिर्य्यग्गमनमप्यत्र गमनादेव लभ्यते” भापा० । कर्त्तरि ल्यु । २ जले न० । ३ रथे मेदि० । ४ तिनिसवृक्षे च पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5374,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्दनं, क्ली, (स्यन्द + ल्युट् ।) क्षरणम् । (स्यन्दते इति । स्यन्द + “बहुलमन्यत्रापि ।” उणा ० २ । ७८ । इति युच् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥ गमनञ्च ॥
स्यन्दनः, पुं, (स्यन्दते चलतीति । स्यन्द + युच् ।) चक्रयुक्तयुद्धप्रयोजनयानम् । रथ इति ख्यातम् । (यथा, रघुः । १ । ३६ । “स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमास्थितौ । प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥”) तिनिशवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । २६ ॥ वृत्तार्ह- द्विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ वायुः । इति केचित् ॥ शीघ्रे, त्रि ॥ (स्यन्दके, च त्रि ॥ यथा, कथासरित्सामरे । १०३ । ६२ । “ग्रहैः परिवृतं चन्द्रमवतीर्णमिवाम्बरात् । रूपोपमानमन्येषाममृतस्यन्दनं दृशोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-464-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्यंदन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्यंदनउमा-कोश स्यंदन: चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्राव 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्यंदन 📚 ➤ चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्राव उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्यंदन 📚चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्राव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें