🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:55:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षरण

अर्थ: क्ष (अन्तर्धान, हानि) + रण (संग्राम, समर)

अंग्रेज़ी: flowing, trickling, distilling, dropping (e.g. अङ्गुली-, perspiration of the fingers, Ragh. xix, 19), Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षरणम्क्षरणेक्षरणानि
द्वितीयाक्षरणम्क्षरणेक्षरणानि
तृतीयाक्षरणेनक्षरणाभ्याम्क्षरणैः
चतुर्थीक्षरणायक्षरणाभ्याम्क्षरणेभ्यः
पञ्चमीक्षरणात् / क्षरणाद्क्षरणाभ्याम्क्षरणेभ्यः
षष्ठीक्षरणस्यक्षरणयोःक्षरणानाम्
सप्तमीक्षरणेक्षरणयोःक्षरणेषु
सम्बोधनहे क्षरणहे क्षरणेहे क्षरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षरण
क्षरण
kṣaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रस रस के चूना । स्राव होना । रसना ।
२. झगड़ा ।
३. विकार प्राप्त होना । नाश या क्षय होना ।
४. छूटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षरण n. flowing, trickling, distilling, dropping (e.g. अङ्गुली-, perspiration of the fingers, Ragh. xix, 19), Suśr.
pouring forth, Vop.
splashing, spattering, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षरणं [क्षर्-भावे ल्युट्] 1 The act of flowing, trickling, dropping, oozing. --2 The act of perspiring; अंगुलीक्षरणसन्नवर्तिकः R. 19. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षरण न० क्षर--भावे ल्युट् । १ स्रवणे २ मोचने च “क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः” सुश्रुतः “अङ्गुलीक्षरणसन्नविर्त्तकः । कर्त्तरि ल्यु । ३ क्षरणशीले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2367,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षरणं, क्ली, (क्षर् + भावे ल्युट् ।) मोचनम् । स्रवणम् । (यथा, रघुः । १९ । १९ । “लौल्यमेत्य गृहिणीपरिग्रहात् नर्त्तकीष्वसुलभासु तद्वपुः । वर्त्तते स्म सकथञ्चिदालिख- न्नङ्गुलीक्षरणसन्नवर्त्तिका” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-231-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "क्षरण" आता है (21)
स्नव रिसना । चूना । क्षरणस्यद क्षरण । स्यंदन । बहनास्राव (खून, मवाद आदि का) बहना । झरना । क्षरणस्यंदन चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्रावप्राघार चूना । टपकना । क्षरणविद्राव बहना । क्षरणपरिस्यंद झरना । क्षरण । जैसे, हाथी के मस्तक से मद का परिस्पंदप्रस्राव क्षरण । झरना । बहनागलन बूँद बूँद गिरना । चूना । टपकना । रिसना । क्षरणस्रुति बहाव । क्षरणप्रच्यवन क्षरण । झरना । बहना या रसनाछरन पु संज्ञा पुं॰ विनाश । नाश । क्षरणरी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीद्राव गमननिषेक गर्भाधाननिर्यास वृक्षों या पौधों में से आपसे आप अथवा उसका तना आदि चीरने से निकलनेवाला …विश्राव बहुत अधिक प्रसिद्धि । शोहरतद्रवण गमन । गति । दौड़विष्यंद बुँद । विंदुविस्रवण बहनाविस्त्रंस नीचे गिरना । पतन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षरणक्षरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: क्षर् + ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षरण 📚 ➤ क्ष (अन्तर्धान, हानि) + रण (संग्राम, समर)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): flowing, trickling, distilling, dropping (e.g. अङ्गुली-, perspiration of the fingers, Ragh. xix, 19), Suśr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षरण 📚रस रस के चूना । स्राव होना । रसना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • क्षरण = क्ष + रण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • क्षरण: क्षर् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें