🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

री
rī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
री १ अव्य॰ [सं॰ रे] सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरी । उ॰— नेकु सुमुखि चित लाइ चितौ री । नख सिख सुंदरता अवलोकत कह्यौ न परत सुख होत जितो री । साँवर रुप सुधा भरिबे कहँ नयन कमल कल कलस रितौ री ।—तुलसी (शब्द॰) ।
री २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गति ।
२. वध । हत्या ।
३. श्बद । रव ।
४. क्षरण । चूना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
री (ई), f. going, motion, L.
1. री or रि (cf. √ लि) cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 30) रिणाति cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 29) रीयते (रिणीते, RV.; Br.; GṛŚrS.; रियति, Dhātup. xxviii, 111; impf. अरिण्वन्, MaitrS.; Gr. pf. रिराय, रिर्ये; aor. अरैषीत्, अरेष्ट; fut. रेता; रेष्यति, ˚ते; inf. रेतुम्), to release, set free, let go, RV.; to sever, detach from (abl.), ib.; to yield, bestow, AV.; (Ā.) to be shattered or dissolved, melt, become fluid, drop, flow, RV. : Caus. रेपयति (aor. अरीरिपत्) Gr.: Desid. रिरीषति, ˚ते, ib. : Intens. रेरीयते, रेरयीति, ib.
2. री = रै in ऋधद्-री, q.v.
3. री f. See under 3. र, p. 859, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
री {vI.v} {c4c} A. (रीयते) To trickle, drip, distil, ooze, flow. {vII.v} {c9c} U. (रिणाति, रिणीते, रीण; caus. रेपयति-ते) 1 To go, move. --2 To hurt, injure, kill. --3 To howl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
री क्षरणे दि० आ० अक० अनिट् । रीयते अरेष्ट ओदित् निष्ठातस्य नः । रीणः ।
री गतौ बधे च सक० रवे अक० क्य्रा० प्वा० अनिट् । रिणाति अरैषीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
री, ओ ङ य क्षरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-आत्म०-अक०-अनिट् ।) ओ, रीणः । ङ य, रीयते पयः । इति दुर्गादासः ॥
री, गि रवे । वधे । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या० प्वा०-पर०-अक०-सक० च-अनिट् ।) गि, रिणाति रीणः रिणिः । रवः शब्दः । तथा च कातन्त्रादौ री गतिरेषणयोः । रेषणं वृक- ध्वनिरिति रमानाथः । रिणाति रेषते वृकः । इति शब्दार्थे भट्टमल्लः । इति दुर्गादासः ॥
री, स्त्री, (री + क्विप् ।) गतिः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ रवः । वधः । इति रीधात्वर्थदर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-162-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें