🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:24:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निषेक
niṣeka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निषेक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गर्भाधान ।
२. रेत । वीर्य ।
३. क्षरण । चूना । टपकना ।
४. अच्छी तरह सींचना । सिंचन (को॰) ।
५. गर्भाधान के अवसर पर होनेवाला संस्कार (को॰) ।
६. धुलाई के काम आनेवाला जल (को॰) ।
७. गंदा पानी । ८ , भभके द्वारा अर्क उतारना (को॰) ।
९. वीर्य संबंधी अशुध्दता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚षेक m. sprinkling, infusion, aspersion, dripping, distilling, Kāv.
seminal infusion, impregnation and the ceremony connected with it, Mn.; Var.; Suśr.
water for washing, dirty water, wash (impurities caused by seminal effusion ?), Mn. iv, 151
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (562,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निषेकः 1 Sprinkling, infusion; सुखसलिलनिषेकः Rs. 1. 28. --2 Dripping, trickling, distilling; तैलनिषेकबिंदुना R. 8. 38 ‘a drop of dripping oil.’ --3 Effusion, discharge. --4 Seminal effusion or discharge, infusion of semen, impregnation, seed; Ku. 3. 16; R. 14. 60. --5 The ceremony performed upon impregnation. --6 Irrigation. --7 Water for washing. --8 Seminal impurity. --9 Dirty water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0640-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषेक पु० नि + सिच--भावे घञ् कुत्वम् । १ जलादेः नितान्त सेचने २ गर्भाधाने च “निषेकादिश्मशानान्तोमन्त्रैर्य- स्योदितो विधिः” मनु० “योषित्सु तद्वीर्य्यनिषेकभूमिः” कुमा० । “वैदिकैः कर्ममिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः” मनुः । “निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्माङ्ग- मेव च” श्रा० त० भविष्यपु० । “निषेककाले गर्भार्थशुक्रा- धानदिने” रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4114,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषेकः, पुं, (निषिच्यते प्रक्षिप्यत इति । नि + सिच् + घञ् ।) गर्भाधानम् । इति निषेकादि- कृत्शब्दटीकायां भरतः ॥ * ॥ “निषेकाल्लभते पत्नी गुरुर्भर्त्ता शुभाशुभम् । मन्त्रशिल्पमपत्यञ्च सर्व्वमेतन्न यत्नतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३३ अध्यायः ॥ (यथा, मनुः । २ । १६ । “निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य- चित् ॥” क्ली, रेतः । यथा, मनुः । ४ । १५१ । “दूरादावसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् । उच्छिष्टान्नं निषेकञ्च दूरादेव समाचरेत् ॥” “निषिच्यत इति निषेकं रेतश्चोत्सृजेत् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ (क्षरणम् । यथा, रघुः । ८ । ३८ । “ननु तैलनिषेकविन्दुना सह दीपार्च्चिरुपैति मेदिनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-903-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निषेक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें