🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:28:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निषेक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निषेक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निषेक

अर्थ: छिड़कना, तर करना

व्युत्पत्ति: नि+सिच्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निषेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सेक् + घञ्
  3. सेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सेक् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निषेक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिषेकःनिषेकौनिषेकाः
द्वितीयानिषेकम्निषेकौनिषेकान्
तृतीयानिषेकेणनिषेकाभ्याम्निषेकैः
चतुर्थीनिषेकायनिषेकाभ्याम्निषेकेभ्यः
पञ्चमीनिषेकात् / निषेकाद्निषेकाभ्याम्निषेकेभ्यः
षष्ठीनिषेकस्यनिषेकयोःनिषेकाणाम्
सप्तमीनिषेकेनिषेकयोःनिषेकेषु
सम्बोधनहे निषेकहे निषेकौहे निषेकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निषेक
निषेक
niṣeka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निषेक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गर्भाधान ।
२. रेत । वीर्य ।
३. क्षरण । चूना । टपकना ।
४. अच्छी तरह सींचना । सिंचन (को॰) ।
५. गर्भाधान के अवसर पर होनेवाला संस्कार (को॰) ।
६. धुलाई के काम आनेवाला जल (को॰) ।
७. गंदा पानी । ८ , भभके द्वारा अर्क उतारना (को॰) ।
९. वीर्य संबंधी अशुध्दता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚षेक m. sprinkling, infusion, aspersion, dripping, distilling, Kāv.
seminal infusion, impregnation and the ceremony connected with it, Mn.; Var.; Suśr.
water for washing, dirty water, wash (impurities caused by seminal effusion ?), Mn. iv, 151
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (562,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निषेकः 1 Sprinkling, infusion; सुखसलिलनिषेकः Rs. 1. 28. --2 Dripping, trickling, distilling; तैलनिषेकबिंदुना R. 8. 38 ‘a drop of dripping oil.’ --3 Effusion, discharge. --4 Seminal effusion or discharge, infusion of semen, impregnation, seed; Ku. 3. 16; R. 14. 60. --5 The ceremony performed upon impregnation. --6 Irrigation. --7 Water for washing. --8 Seminal impurity. --9 Dirty water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0640-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषेक पु० नि + सिच--भावे घञ् कुत्वम् । १ जलादेः नितान्त सेचने २ गर्भाधाने च “निषेकादिश्मशानान्तोमन्त्रैर्य- स्योदितो विधिः” मनु० “योषित्सु तद्वीर्य्यनिषेकभूमिः” कुमा० । “वैदिकैः कर्ममिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः” मनुः । “निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्माङ्ग- मेव च” श्रा० त० भविष्यपु० । “निषेककाले गर्भार्थशुक्रा- धानदिने” रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4114,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निषेकः, पुं, (निषिच्यते प्रक्षिप्यत इति । नि + सिच् + घञ् ।) गर्भाधानम् । इति निषेकादि- कृत्शब्दटीकायां भरतः ॥ * ॥ “निषेकाल्लभते पत्नी गुरुर्भर्त्ता शुभाशुभम् । मन्त्रशिल्पमपत्यञ्च सर्व्वमेतन्न यत्नतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३३ अध्यायः ॥ (यथा, मनुः । २ । १६ । “निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । तस्य शास्त्रेऽधिकारोऽस्मिन् ज्ञेयो नान्यस्य कस्य- चित् ॥” क्ली, रेतः । यथा, मनुः । ४ । १५१ । “दूरादावसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् । उच्छिष्टान्नं निषेकञ्च दूरादेव समाचरेत् ॥” “निषिच्यत इति निषेकं रेतश्चोत्सृजेत् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥ (क्षरणम् । यथा, रघुः । ८ । ३८ । “ननु तैलनिषेकविन्दुना सह दीपार्च्चिरुपैति मेदिनीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-903-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निषेक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निषेकनिषेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सेक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सेक् + घञ् | सेक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नि + सेक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निषेक 📚 ➤ छिड़कना, तर करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निषेक 📚गर्भाधान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • निषेक: नि+सिच्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें