🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षर

अर्थ: टपकना, झरना, चूना

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to flow,to ooze,to drip

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. क्षरन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. क्षर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. क्षर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. क्षरन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. क्षरन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्षर् (भ्वादिगण) · अर्थ: टपकना, झरना, चूना (सञ्चलने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमक्षरतात् / क्षरताद् / क्षरतुक्षरताम्क्षरन्तु
मध्यमक्षर / क्षरतात् / क्षरताद्क्षरतम्क्षरत
उत्तमक्षराणिक्षरावक्षराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षरति · लिट्: चक्षार · लुट्: क्षरिता · लृट्: क्षरिष्यति · लोट्: क्षरतात् · लङ्: अक्षरत् · विधिलिङ्: क्षरेत् · आशीर्लिङ्: क्षर्यात् · लुङ्: अक्षारीत् · लृङ्: अक्षरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षरण · ण्वुल्: क्षारकः · तृच्: क्षरिता · ण्यत्: क्षार्यः · तव्य: क्षरितव्यः · अनीयर्: क्षरणीयः · क्त: क्षरितः · क्तवतु: क्षरितवान् · शतृ: क्षरन् · स्य-शतृ: क्षरिष्यन् · क्त्वा: क्षरित्वा · ल्यप्: प्रक्षर्य · तुमुन्: क्षरितुम् · णमुल्: क्षारम् · घञ्: क्षारः · क्तिन्: क्षर्ति · क्वसु: चक्षर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षर्
क्षर्
kṣar
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षर् cl. 1. P. क्षरति (ep. also Ā. ˚ते; Ved. cl. 2. P. क्षरिति, Pāṇ. vii, 2, 34; Subj. क्षरत्; impf. अक्षरत्; aor. 3. sg. अक्षार् (cf. Nir. v, 3); अक्षारीत्, Pāṇ. vii, 2, 2; p. क्षरत्; inf. क्षरध्यै, RV. i, 63, 8), to flow, stream, glide, distil, trickle, RV.; AV.; ŚBr.; R. &c.; to melt away, wane, perish, Mn.; MBh. iii, 7001; to fall or slip from, be deprived of (abl.), MBh. xiii, 4716; to cause to flow, pour out, RV.; AV. vii, 18, 2; Mn. ii, 107; MBh. &c. (with मूत्रम्, ‘to urine’, Car. ii, 4); to give forth a stream, give forth anything richly, MBh.; Hariv. 8898 (pf. चक्षार), R.; Ragh. : Caus. क्षारयति, to cause to flow (as urine), Vait.; to overflow or soil with acrid substances (cf. क्षार), MārkP. viii, 142 (cf. क्षारित.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (327,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षर् {c1c} P. [क्षरति, क्षरित] (Used transitively or intransitively) 1 To flow, glide. --2 To send or stream forth, pour out, emit; R. 13. 74; Bk. 9. 8. --3 To drop, trickle, ooze. --4 To waste away, wane, perish. --5 To become useless, have no effect; यज्ञोऽनृतने क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् Ms. 4. 237. --6 To melt. --7 To slip from, be deprived of (with abl.). --Caus. (क्षारयति-ते) To accuse, traduce (usually with आ). --WITH --वि to melt away, dissolve.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0435-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षरक्षर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षरन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | क्षर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षर 📚 ➤ टपकना, झरना, चूना
संस्कृत: सञ्चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षर् 📚cl. 1. P. क्षरति (ep. also Ā. ˚ते; Ved. cl. 2. P. क्षरिति, Pāṇ. vii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें