🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तरल
tarala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हार के बीच की मणि (2.6.103)
चंचल के और नाम (3.1.74) चंचल · पारिप्लव · परिप्लव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तरल ३ वि॰ [सं॰]
१. हिलता डोलता । चलायमान । चंचल । चल । उ॰—लखत सेत सारी डक्यो तरल तरौला कान ।—बिहारी (शब्द॰) ।
२. अस्थिर । क्षणभंगुर ।
३. (पानी की तरह) बहनेवाला । द्रव ।
४. चमकीला । भास्वर । कांतिवान् ।
५. खोखला । पोला ।
६. विस्तृत (को॰) ।
७. लंपट (को॰) ।
तरल २ संज्ञा पुं॰
१. हार के बीच की मणि ।
२. हार ।
३. हीरा ।
४. लोहा ।
५. एक देश तथा वहाँ के निवासियों का नाम (महाभारत) ।
६. तल । पेंदा ।
७. घोडा़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरल mf(आ)n. (√ तॄ? cf. तरंग) moving to and fro, trembling, tremulous, MBh. &c.
glittering, R. vi, 4, 33; Ragh. xiii, 76; Śak.
unsteady, vain, Bhartṛ.; Amar.; Rājat. iii, 515
libidinous, L.
liquid, W.
hollow, L.
तरल m. a wave, BhP. x f.
the central gem of a necklace, MBh. viii, 4913; Hariv.
a necklace, L.
a ruby, L.
iron, L.
a level surface (तल), L.
the thorn-apple, Npr.
N. of a poet, Bālar. i, 13; ŚārṅgP.
pl. N. of a people, MBh. viii, 237
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (439,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तरल a. [तॄ-अलच्] 1 trembling, waving, shaking, tremulous; तारापतिस्तरलविद्युदिवाभ्रवृंदं R. 13. 76, घन इव तर बलाके Gīt. 5; Śi. 10. 40; U. 5. 11; Ś. 1. 26. --2 Fickle, unsteady, transient; वैरायिताररतरलाः स्वयं मत्सरिणः परे Śi. 2. 115; Amaru. 27. --3 Splendid, sparkling, glittering; Pt. 1. 190. --4 Liquid. --5 Libidinous, wanton. --6 Hollow. --7 Extensive, wide. --लः 1 The central gem of a necklace; मुक्तामयोऽ प्यतरलमध्यः Vās. 35; or हारांस्तारांरतरलगुटिकान् (Malli. considers this as an interpolation in Meghadūta). --2 A necklace. --3 A level surface. --4 Bottom, depth. --5 A diamond. --6 Iron. --7 Thorn-apple. --ला 1 Rice-gruel. --2 Spirituons liquor. --3 A bee. --Comp. --नयना, --लोचना a woman with rolling or tremulous [] eyes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0532-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरल पु० तॄ--अलच् । १ हारमध्यस्थे मणौ, अमरः २ हारे, । ३ तले मेदि० । ४ चपले, ५ कामुके, ६ विस्तीर्णे, ७ भास्वरे, ८ मध्यशून्ये--द्रव्ये, ९ द्रवीभूते पदार्थे च त्रि० हेमच० । १२ हीरके रत्ने १० यवाग्वाम्, ११ सुरायाञ्च स्त्री घरणिः तत्र भास्वरे “तारावितानतरला इव यामवत्यः” किरा० “व्याधानुसार्य्यमाणतरलतारामृगा” काद० । “उत्क- ण्ठितासि! तरले” सा० द० । “तारापतिस्तरलविद्युदिवा भ्रवृन्दम्” रघुः । “वैरायितारस्तरलाः” माघः । हार- मध्यमणौ “प्रवालमुक्तास्तरलाश्च हाराः” भा० क० ९४ अ० १४ अ० । “हारांस्तरलविद्धाश्च सूर्य्यभासा विभूषिताः हरिवं० १५२ अ० । भृशा० अभूततद्भावे क्यङ् । तरलायते “तथापि तरलायते चेतः” उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3243,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तरलः, पुं, (तॄ + “वृषादिभ्यश्चित् ।” उणां । १ । १०८ । इति कलप्रत्ययश्चिच्च ।) हारः । हार- मध्यमणिः । (यथा, महाभारते । ८ । ९४ । १९ । “प्रकीर्णका विप्रकीर्णाश्च राजन् ! प्रवालमुक्तातरलाश्च हाराः ॥”) तलम् । इत्यजयपालः ॥ (जनपदविशेषः । तद्देशवासिनि बहुवचनान्तः । यथा, महा- भारते । ८ । ८ । २० । “वत्सान् कलिङ्गान् तरलानश्मकानृषिकानपि ॥”)
तरलः, त्रि, (तॄ + कलच् ।) चलः । (यथा नैषधे । ५ । २४ । “आः स्वभावमधुरैरनुभावै- स्तावकैरतितरां तरलाः स्मः ॥”) षिड्गः । भास्वरः । इति मेदिनी । ले, ९५ ॥ मध्यशून्यद्रव्यम् । इति धरणिः । द्रवीभूतश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-592-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तरल" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें