🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंचल
caṃcala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल के और नाम (3.1.74) तरल · पारिप्लव · परिप्लव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंचल १ वि॰ [सं॰ चञ्चल] [वि॰ स्त्री॰ चंचला]
१. चलायमान । अस्थिर । हिलता डोलता । एक स्थिति में न रहनेवाला ।
२. अधीर । अव्यवस्थित । एकाग्र न रहनेवाला । अस्थितप्रज्ञ । जैसे,—चंचलबुद्धि, चंचलचित्त ।
३. उद्धिग्न । घबराया हुआ ।
४. नटखट । चुलबुला । जैसे,—चंचल बालक । उ॰—देखी बनबारी चंचल भारी तदपि तपोधन मानी । केशव (शब्द॰) ।
चंचल २ संज्ञा पुं॰
१. हवा । वायु ।
२. रसिक । कामुक ।
३. घोड़ा । उ॰—अतरै मुकन कमँध आपड़ियौ चंचल साहित निजर खल चडियौ ।—रा॰ रू॰, पृ॰ ३३५ ।
४. [स्त्री॰ चंचला] व्यभिचारी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चञ्चल mf(आ)n. (fr. Intens. √ चल्) moving to and fro, movable, unsteady, shaking, quivering, flickering, MBh. &c.
unsteady, inconstant, inconsiderate, ib.
चञ्चल m. the wind, L.
a lover, libertine, L.
N. of an Asura, GaṇP.
(also) a wagtail, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंचल a. [चंच्-अलच्, चंचं गर्ति लाति [] ल-क वा Tv.] 1 Moving, shaking, trembling, tremulous; श्रुत्वैव भीतहरिणीशिशुचंचलाक्षीं Ch. P. 27; चंचलकुंडल Gīt. 7; Amaru. 79. --2 (Fig.) Inconstant, fickle, unsteady; भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचंचलाः Bh. 3. 54; Ki. 2. 19; मनश्चंचलमस्थिरं Bg. 6. 26. --लः 1 The wind. --2 A lover --3 A libertine. --ला 1 Lightning. --2 Lakṣmī, the goddess of wealth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चञ्चल पु० चन्च--अलच् चञ्चं गतिं लाति ला--क वा । १ कामुके, २ वायौ शब्दार्थ० । ३ चपले, ४ अस्थिरे च त्रि० अमरः । ५ विद्युति, ६ लक्ष्म्याञ्च स्त्री मेदि० । पि- प्पल्यां शब्दच० । “चञ्चलचूडं चपलैर्वत्सकुलैः केलि परम्” । (कृष्णम्) छन्दोम० । “नागजिह्वेव चञ्चला” भा० क० ७७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चञ्चलं, त्रि, (चञ्चं गतिं लातीति । ला + कः ।) अस्थिरम् । (यथा, हरिवंशे । ६४ । ७ । “एव वत्सान् पालयन्तौ शोभमानौ महावनम् । [] चञ्चूर्य्यन्तौ रमन्तौ स्म किशोराविव चञ्चलौ ॥”) तत्पर्य्यायः । चलनम् २ कम्पनम् ३ कम्प्रम् ४ चलम् ५ लोलम् ६ चलाचलम् ७ तरलम् ८ पारिप्लवम् ९ परिप्लवम् १० । इत्यमरः । ३ । १ । ७५ ॥ चपलम् ११ चटुलम् १२ । इति तट्टीका ॥ वायौ पुं । इति मेदिनी । ले । ९० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंचल" आता है (60)
चल चंचल । अस्थिर । चलायमानचपल कुछ काल तक एक स्थिति में न रहनेवाला । बहुत हिलने ड़ोलनेवाला । चंचल । त…तरल हिलता डोलता । चलायमान । चंचल । चलकातर अधीर । व्याकुल । चंचलचटुल चंचल । चपल । चालाकतारल चपल । चंचल । अस्थिरकंपित काँपता हुआ । अस्थिर । चलायमान । चंचलविलोल चंचल । हिलता डुलता । अस्थिरअस्थिर जो स्थिर न हो । चंचल । चलायमान । डाँवाँडोलक्षुब्ध आंदोलित । चंचल । अधीरप्रचल वह जो बहुत अधिक चंचल होअध्रुव चल । चंचल । चलायमान । ड़ाबाँड़ोल । अस्थिरअनवस्थित अस्थिर । अधीर । चंचल । अशांत । क्षुब्धचपलक अस्थिर । चंचललालस चंचलविकंप चपल । चंचल । अस्थिर । काँपता हुआअनवस्थ अस्थिर । चंचल । उतावला । अधीरविचलित जो विचल हो गया हो । अस्थिर । चंचल । जैसे,—किसी चीज को देखकर मन विचलित …संकसुक जो स्थिर न हो । चंचलव्यालोल चंचलआचंचल अस्थिर । चंचलअसमाहित चित्त की एकाग्रता से रहित । अस्थिर चित्त । चंचलनटखट जो सदा कुछ न कुछ उपद्रव करता रहे । ऊधमी । उपद्रवी । चंचल । शरीरभंभर विह्वल । चंचल । तरल । यौ॰—भंभरनेनी(पु) = चंचल नेत्रवाली । भ्रमभंभर = भ…लपझप चंचल । चपल । स्थिर न रहनेवालाअचगरा छेड़खानी करनेवाला । नटखट । शाख । चंचलछोभित पु वि॰ क्षोभित । चंचल । विचलिततरलंग चपल, चंचलबिलोल चंचल । चपलबीभंग चंचल । चपलअल्लोल पु वि॰ लोल । चंचलउतावला जल्दी मचानेवाला । जिसे जल्दी हो । जल्दबाज । चंचलक्षोभी उद्वेगशील । व्याकुल । चंचलमुरिता पु वि॰ विलासयुक्त । चंचलचुलबुला जिसके अंग उमंग के कारण बहुत अधिक हिलते डोलते रहें । चंचल । चपलभेल एक प्राचीन ऋषि का नामलोल हिलता डोलता । कंपायमान । क्षुब्ध । अशांतअधीर धैर्यरहित । घबराया हुआ । उद्विग्न । व्यग्र । बेचैन । व्याकुल । विह्वलशकार शकवंशीय व्यक्ति । वह जो शक वंश का होक्षिप्र शीघ्र । जल्दीअव्यवस्थित शास्त्रादि-मर्यादा-रहित । बेमर्यादनिस्तल गोल आकार कादोलायमान झूलता हुआ । हिलता हुआविस्फुरित कपित । काँपता हुआअनेकांत जो एकांत न होअस्तब्ध जो स्तब्ध न हो । अचकितचटुलोल चटुल्लोल वि॰लोर † ^१ वि॰शोख ढीठ । धृष्ट । प्रगल्भअथिर पु वि॰खलित पु वि॰चकरी चक्कीचाली चालिया । धूर्त । चालबाजढलमल श्रांत । शिथिलछलावा भूत प्रेत आदि की छाया जो एक बार दिखाई पड़कर फिर झट से अदृश्य हो जाती ह…छुभित पु वि॰धैताल † वि॰चटकारा चटकीला । चमकीलालबलहका † वि॰चलायमान चलनेवाला । जो चलता हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें