🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अस्थिर
asthira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अस्थिर (चंचल) (3.1.43) संकसुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्थिर १ वि॰ [सं॰]
१. जो स्थिर न हो । चंचल । चलायमान । डाँवाँडोल । उ॰—दावाग्नि-प्रखर लपटों ने कर दिया सघन बन अस्थिर ।-कामायमी, पृ॰ २८१ ।
२. —बे ठौरठिकाने का । जिसका कुछ ठीक न हो । उ॰—यों ही लगा बीतने उनका जीवन अस्थिर दिन दिन ।—कामायनी, पृ॰ ३३ ।
अस्थिर २पु [सं॰ स्थिर] जो चंचल न हो । स्थिर उ॰—भक्तनि हाट बैठि अस्थिर ह्व, हरि नग निर्मल लेहि काम-क्रोध मद- लोभ—मोह तू सकल दलाली देहि ।—सूर॰, १ । ३१० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-स्थिर mfn. unsteady, trembling, shaking, ŚBr. &c.
not permanent, transient, R.
uncertain, unascertained, doubtful, Mn. viii, 71; MBh. ii, 1965
not steady (in character), changeable, not deserving confidence, R. ii, 21, 19; Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (123,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्थिर a. 1 Not stable or firm, unsteady, fickle. --2 Uncertain. --3 Unworthy of confidence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्थिर त्रि० न० त० । स्थिरभिन्ने चञ्चले । “अस्थिरत्वं ध्वजनाम्” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्थिरः, त्रि, (न स्थिरः । नञ्तत्पुरुषः ।) चञ्चल- प्रकृतिः । तत्पर्य्यायः । सङ्कसुकः २ । इत्यमरः । अनिश्चितः । इति खामी ॥ (“लुब्धः कूराऽवशोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः” ॥ इति हितोपदेशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-156-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अस्थिर" आता है (39)
चल चंचल । अस्थिर । चलायमानचंचल चलायमान । अस्थिर । हिलता डोलता । एक स्थिति में न रहनेवालाचलित अस्थिर । चलायमानतारल चपल । चंचल । अस्थिरउल्लल हिलता हुआ । काँपता हुआ । अस्थिरकंपित काँपता हुआ । अस्थिर । चलायमान । चंचलविलोल चंचल । हिलता डुलता । अस्थिरअशांत जो शांत न हो । अस्थिर । चंचंल । डाँवाँडोलअध्रुव चल । चंचल । चलायमान । ड़ाबाँड़ोल । अस्थिरचपलक अस्थिर । चंचलविकंप चपल । चंचल । अस्थिर । काँपता हुआअनवस्थ अस्थिर । चंचल । उतावला । अधीरविचलित जो विचल हो गया हो । अस्थिर । चंचल । जैसे,—किसी चीज को देखकर मन विचलित …अभिलुलित क्षोमित । चंचला । अस्थिरविसंष्ठुल अस्थिर । क्षुब्ध । व्यग्रआचंचल अस्थिर । चंचलबिचल चलायमान । अस्थिरअपायी नष्ट होनेवाला । नश्वर । अस्थिर । अनित्यचलचाल चल विचल । चंवल । अस्थिरनचीला पु वि॰ नाचनेवाला । अस्थिर । चचलचलचलिय पु चंचल । अस्थिरढुलढुल एक ओर स्थिर न रहनेवाला । लुढ़कने— वाला । अस्थिर । कभी इधर कभी उधर होने…आनोजानी अस्थिर । क्षणभंगुरविप्लवी अस्थिर । अनश्वरतरल हिलता डोलता । चलायमान । चंचल । चलअधीर धैर्यरहित । घबराया हुआ । उद्विग्न । व्यग्र । बेचैन । व्याकुल । विह्वलअनियत जो नियत न हो । अनिश्चित । अनिर्दिष्ट । अनिर्धारितहार्य हरण करने या छीनने योग्यस्खलित गिरा हुआ । निकला हुआ । पतित । च्युतअप्रतिष्ठ प्रतिष्ठाहीन । बेइज्जतअव्यवस्थित शास्त्रादि-मर्यादा-रहित । बेमर्यादविचल जो बराबर हिलता रहता होप्रचल वह जो बहुत अधिक चंचल होदोलायमान झूलता हुआ । हिलता हुआव्यामिश्र दो प्रकार के पदार्थों या कार्यों को एक में मिलाने की क्रियाउत्तारी पार करने या उतारनेवालाचकरी चक्कीढलमल श्रांत । शिथिलनामकर्म नामकरण संस्कार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें