🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:37:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हार्य
hārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हार्य १ वि॰ [सं॰]
१. हरण करने या छीनने योग्य ।
२. ग्रहण करने या लेने योग्य ।
३. जो हरण किया या छीना जानेवाला हो ।
४. जो ग्रहण किया या लिया जानेवाला हो ।
५. अस्थिर, ढुलमुल या विचलित होने योग्य । जैसे, किसी की प्रतिज्ञा या वचन (को॰) ।
६. जो हिलाया या इधर उधर किया जानेवाला हो । हिलाने योग्य, विशेषतः वायु द्बारा ।
७. जो आकृष्ट, प्रभावित या वशीभूत करने योग्य हो (को॰) ।
८. दूर करने, हटाने या वारण करने योग्य । जिसका वारण किया जा सके (को॰) ।
९. जो नष्ट करने या विध्वस्त करने लायक हो (को॰) ।
१०. मनमोहक । सौंदर्ययुक्त । लुभाना (को॰) ।
११. जिसका अभिनय किया जानेवाला हो (नाटक आदि) ।
१२. जो भाग दिया जानेवाला हो । जिसमें भाग दिया जाय । (गणित में) भाज्य ।
हार्य २ संज्ञा पुं॰
१. सर्प । साँप । भुजंग ।
२. विभीतक का वृक्ष ।
३. गणित में वहु अंक जिसमें भाग दिया जाय । भाज्य अंक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हार्य᳙ mfn. to be borne or carried, Hariv.; Kālid.; Kathās.
to be taken away or carried off or robbed or appropriated, ŚBr. &c. &c.
to be shaken or altered (see अ-ह्˚)
to be won over or bribed, Mṛcch.; Vās.
to be acted (as a play), Bhar.
(in arithm.) to be divided, the dividend, Āryabh., Sch.
captivating, charming, MBh. xiii, 1429
हार्य m. a serpent, MW.
Terminalia Bellerica, L.
हार्य . See p. 1289, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हार्य a. 1 To be taken or [] comveyed. --2 To be borne or carried on; यदूढया वारणराजहार्यया Ku. 5. 70. --3 To be taken away or snatched off; R. 7. 67. --4 To be displaced or borne away (as by wind); R. 16. 43. --5 To be shaken (as one's resolution); Ku. 5. 8. --6 To be secured or won over, to be attracted, conquered or influenced; वहसि हि धनहार्यं पण्यभूतं शरीरं Mk. 1. 31; Ku. 5. 53; Ms. 7. 217. --7 To be seized or robbed; Ms. 8. 417. --र्यः 1 A snake. --2 The tree called Bibhītaka. --3 The dividend (in math.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हार्य्य पु० ह्रियतेऽसौ हृ--ण्यत् । १ विभीतकवृक्षे २ हरणीये त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हार्य्यः, पुं, (ह्रियते इति । हृ + “ऋहलोर्ण्यत् ।” ३ । १ । १२४ । इति ण्यत् ।) विभीतकवृक्षः । हर्त्तव्ये, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ७० । [] “इयञ्च तेऽन्या पुरतो विडम्बना यदूढया वारणराजहार्य्यया । विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥”) हरणीयाङ्कः । तत्पर्य्यायः । भाज्यः २ । इति लीलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें