🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:10:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्खलित
skhalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(युद्ध-नियम से) चूकना/धोखा (2.8.108) छल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्खलित वि॰ [सं॰]
१. गिरा हुआ । निकला हुआ । पतित । च्युत ।
२. फिसला हुआ । सरका हुआ ।
३. लड़खड़ाया हुआ । विच- लित । अस्थिर ।
४. चूका हुआ । उ॰—वे अपने को जितना भ्रांतिशील, स्खलितबुद्धि या सचूक समझते हैं ।—महावीरप्रसाद (शब्द॰) ।
५. नशे में चूर । मदमत्त (को॰) ।
६. हकलानेवाला (को॰) ।
७. घबड़ाया हुआ । व्याकुल । विक्षुब्ध (को॰) ।
८. टपकनेवाला । चूनेवाला (को॰) ।
९. रोका या हस्तक्षेप किया हुआ । वारित (को॰) ।
१०. बीता हुआ । व्यतीत (को॰) ।
११. अपूर्ण । अधूरा (को॰) । यौ॰—स्खलितगति = जो चलने में लड़खड़ाता या डगमगाता हो । स्खलितबुद्धि = (१) अवसर पर जिसकी बुद्धि काम न करे । (२) मंदबुद्धि । स्खलितवीर्य = (१) जिसका पराक्रम या शक्ति विफल हो गई हो । (२) जिसका वीर्य स्खलित या क्षरित हो गया हो ।
स्खलित २ संज्ञा पुं॰
१. भूल । चूक । भ्रांति ।
२. धर्मयुद्ध के नियमों को छोड़कर, युद्ध में छल कपट या घात करना ।
३. लड़ख- ड़ाना । डगमगाना (को॰) ।
४. सन्मार्ग से विचलन (को॰) ।
५. दोष । पाप (को॰) ।
६. झाँसा । कूट चाल (को॰) ।
७. क्षरण । स्राव (को॰) ।
८. विफलता (को॰) ।
९. हानि । क्षति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलित mfn. stumbling, tripping, unsteady (as a gait), MBh.; Kāv. &c.
dropping falling, dripping, trickling down, Mālatīm.
intoxicated, drunk, W.
stammering, faltering (speech), Kāv.; Kathās.
stopped, checked, obstructed, impeded, interrupted, frustrated, baffled, Kāv.; Pañcat.; BhP.
confounded, perplexed by (instr.), Śiś.
incomplete, deficient (opp. to उल्बण), ŚāṅkhBr.
erring, failing, blundering in (loc.), Śak.
awkward about (loc.), VarBṛS.
स्खलित (अम्), n. the act of tripping, stumbling, staggering, MBh.; R. &c.
mistake, error, failure, blunder, blundering in (loc. or comp.), ib.
loss, deprivation, Ratnāv.
circumvention, stratagem (in war), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1257,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्खलित p. p. [स्खल्-क्त] 1 Stumbled, slipped, tripped. --2 Fallen, dropped down. --3 Shaking, wavering, fluctuating, unsteady. --4 Intoxicated, drunk. --5 Stammering, faltering; Ku. 5. 56. --6 Agitated, disturbed. --7 Erring, blundering. --8 Dropped, emitted. --9 Dripping, trickling down. --10 Interrupted, stopped. --11 Confounded. --12 Gone. --तं 1 Stumbling, tripping, a fall. --2 Deviation from the right course. --3 Error, blunder, mistake; गोत्रस्खलित Ku. 4. 8. --4 Fault, sin, transgression. --5 Deceit, treachery. --6 Circumvention, stratagem. --Comp. --सुभगं ind. dashing or flowing along in a charming manner Me. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलित न० स्खल--भावे क्त । १ कूटयुद्धादौ प्रवृत्त्या वीर- मर्य्यादातः १ पतने २ स्खलनमात्रे च अमरः । कर्त्तरि क्त । ३ चलिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5341,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्खलितं, क्ली, (स्खल + क्तः ।) कूटयुद्धादिना युद्धमर्य्यादायाः स्खलनम् । तत्पर्य्यायः । छलम् । २ । इत्यमरः । २ । ८ । १०८ ॥ भ्रंशः । त्रि, चलितम् । इति मेदिनी । ते, १६४ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६७२ । “सौधगवाक्षगतापि हि दृष्टिस्तं स्थितिकृत- प्रयत्नमपि । द्विमगिरिशिखरस्खलिता गङ्गेवैरावतं हरति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-431-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्खलित" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें