🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:24:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छल
chala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(युद्ध-नियम से) चूकना/धोखा (2.8.108) स्खलित
कूट (पुं॰/नपुं॰) (3.3.43) माया · अचल · यन्त्र · झूठ · ढेर · लोहे · हल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वास्तविक रूप को छिपाने का कार्य जिससे कोई वस्तु या कोई बात और की और देख पड़े । वह व्यवहार जो दूसरी को धोखा देने या बहलाने के लिये किया जाता है ।
२. व्याज । मिस । बहाना ।
३. धूर्तता । वंचना । ठगपन । यौ॰—छलकपट । छलछद्म । छलछिद्र । छलछात । छलछेव । छलबल । छलविद्या= छलछिद्र ।
४. कपट । दंभ ।
५. युद्ध के नियम के विरुद्ध शत्रु पर शस्त्र- प्रहार ।
६. न्याय शास्त्र के सोलह पदार्थों में से चौदहवाँ पदार्थ जिसके द्वारा प्रतिवादी वक्ता की बात का वाक्य के अर्थविकल्प द्वारा विधान या खंडन करता है । विशेष—न्याय में यह तीन प्रकार का माना गया है—वाक् छल, सामान्यछल और उपचारछल । जिसमें साधारणतः कहे हुए किसी वाक्य का वक्ता के अभिप्राय से भित्र अर्थ कल्पित किया जाता है, वह वाक् छल कहलाता है; जैसे किसी ने कहा कि 'यह बालक नव कंबल लिए है' । इसपर प्रतिवादी या छलवादी नव शब्द का वक्ता के अभिमत अर्थ से भिन्न अर्थ कल्पित करके खंडन करता है और कहता है कि 'बालक नब कंबल कहाँ लिए है, उसके पास तो एक ही है' । जिसमें संभावित अर्थ का अति सामान्य के योग से असंभूत अर्थ कल्पित किया जाय वह सामान्य छल है । जैसे, किसी ने कहा कि 'ब्राह्मण विद्याचरण संपन्न होता है' । इसपर छलवादी कहता है—'हाँ विद्याचरण संपन्न होना तो ब्राह्मण का गुण ही है; पर यदि यह गुण ब्राह्मण का है तो व्रात्य भी विद्याचरण संपन्न होगा; क्योंकि वह भी ब्राह्मण ही है । 'धर्मविकल्प (मुहाविरा, अलकार, लक्षणा व्यंजना आदि) द्वारा सूचित अभिप्रेत अर्थ का जहाँ शब्दों के मूल आदि को लेकर निषेध किया जाय, वहाँ उपचार छल होता है । जैसे, किसी ने कहा 'सारा घर गया है' । इसपर प्रतिवादी कहता है कि 'घर कैसे जायगा ? वह तो जड़ हैं' ।
छल २ संज्ञा पुं॰ [अनु॰] जल के छोटों के गिरने का शब्द । पानी की धार जो पथिकों को ऊपर से पानी पिलाने में बँध जाती है । मुहा॰—छल पिलाना = कटोरे बजा बजाकर राह चलते पथिकों को पानी पिलाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छल n. (√ स्खल्) (exceptionally m., BhP. vii, 15, 12; g. अर्धर्चादि) fraud, deceit, sham, guise, pretence, delusion, semblance, fiction, feint, trick, fallacy (often ifc., e.g. उपदा-छलेन, ‘under pretence of gifts of honour’ i.e. with feigned gifts, Ragh. vii, 27; रजश्-छलेन, ‘under the semblance of dust’, xvi, 28; see कन्यका-, धर्म-, वाक्-), Mn. viii, 49 and (अ-च्छ्˚, neg.), 187; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Kathās. lxii, 164)
deceitful disputation, perverting the sense of words, Nyāyas. i, 51 ff.; Sarvad.
wickedness, W.; for स्थल, MBh. xiii, 7257
छल m. N. of a son of Dala, VP. iv, 4, 47;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (405,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छलः, --लं [छल्-अच्] 1 Fraud, trick, deceit, deception; विद्महे शठ पलायनच्छलानि R. 19. 31; छलमत्र न गृह्यते Mk. 9. 18; Y. 1. 61; Ms. 8. 49, 187; Amaru. 16; Śi. 13. 11. --2 Roguery, knavery. --3 A plea, pretext, guise, semblance (often used in this sense to denote an उत्प्रेक्षा); असुरक्षाहि बहुच्छलाः श्रियः Ki. 2. 39; परिखावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्य गोचरा N. 2. 95; प्रत्यर्प्य पूजामुपदाच्छलेन R. 7. 30, 6. 54, 16. 28; Bk. 1. 1; Amaru. 15; Māl. 9. 1. --4 Intention. --5 Wickedness. --6 A family. --7 Design, device. --8 Fiction, circumvention.
छलः, --लं [छल्-अच्] 1 Fraud, trick, deceit, deception; विद्महे शठ पलायनच्छलानि R. 19. 31; छलमत्र न गृह्यते Mk. 9. 18; Y. 1. 61; Ms. 8. 49, 187; Amaru. 16; Śi. 13. 11. --2 Roguery, knavery. --3 A plea, pretext, guise, semblance (often used in this sense to denote an उत्प्रेक्षा); असुरक्षाहि बहुच्छलाः श्रियः Ki. 2. 39; परिखावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्य गोचरा N. 2. 95; प्रत्यर्प्य पूजामुपदाच्छलेन R. 7. 30, 6. 54, 16. 28; Bk. 1. 1; Amaru. 15; Māl. 9. 1. --4 Intention. --5 Wickedness. --6 A family. --7 Design, device. --8 Fiction, circumvention.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0500-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छलं, क्ली, (छो + वृषादित्वात् कलच् । यद्वा, छल + अच् ।) स्खलितम् । शाठ्यम् । इति मेदिनी । ले, १७ ॥ (यथा, मनुः । ८ । ४९ । “धर्म्मेण व्यवहारेण च्छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥” व्याजः । यथा, मार्कण्डेये । २५ । १० । “सा वै मदालसा पुत्त्रं बालमुत्तानशायिनम् । उल्लापनच्छलेनाह रुदमानमविस्वरम् ॥” तात्पर्य्यान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तरेण कथनम् । यथा, अक्षपादसूत्रे । ५० । “वचनविधातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या च्छलम् ॥” “अर्थस्य वाद्यभिमतस्य यो विकल्पो विरुद्धः कल्पः अर्थान्तरकल्पनेति यावत् तदुपपत्त्या युक्तिविशेषेण यो वचनस्य बाद्युक्तस्य विघातो दूषणं तच्छलमित्यर्थः । वक्तृतात्पर्य्याविषयार्थ- कल्पनेन दूषणाभिधानमिति फलितम् । तात्- पर्य्याविषयत्वं विशेष्ये विशेषणे संसर्गे वा । यथा, नेपालादागतोऽयं नवकम्बलवत्त्वादित्यत्र नव- संख्यापरत्वकल्पनयाऽसिद्ध्यभिधानम् । प्रमेयं धर्म्मत्वादित्यत्र पुण्यत्वार्थकल्पनया भागासिद्ध्य- भिधानम् । वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमावयवे व्यभिचाराभिधानम् । तत्त्रिविधम् । वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलञ्च ॥” “छलं नाम परिशठमर्थाभासमपार्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव । तद्द्विविधं वाक्छलं सामान्यच्छलञ्च । तत्र वाक्- छलं नाम यथा कश्चिद्ब्रूयात् नवतन्त्रोऽयं भिषगितिभिषग् ब्रूयात् नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रो- ऽहमिति । परो ब्रूयात् नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति अथतु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति भिषग् ब्रूयात् न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रं अनेक- शताभ्यस्तं मया तन्त्रमिति । एतद्वाक्छलम् । सामान्यच्छलं नाम यथा, व्याधिप्रशमनायौषध- मित्युक्ते परो ब्रूयात् सत् सत्प्रशमनायेति भवा- नाह सत्रोगः सदौषधं यदिच सत्प्रशमनाय भवति सत्कासः सत्क्षयः सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति एतत्सामान्य- छलम् ॥” इति चरके विमानस्थाने अष्टमे अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-487-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छल" आता है (60)
कपट अभिप्राय साधन के लिये हृदय की बात को छिपाने की वृत्ति । छल । दंभ । धोख…मिष छल । कपटउपधा छल । कपटउपधि जानबूझकर और का और कहना । छल । कपटकूटक छल । कपट धोख । धूर्तताकैतव धोखा । छल । कपट । धूर्ततागुह्य छल । कपट । दंभव्याज मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । …वंचना धोखा । जाल । फरेब । छल । वंचन । यौ॰—बंचनापंडित=कुशल धोखेबाज । वंचनापटु…कापट्य छलव्याकूति छल । धाखा । फरेबभगल छल । कपट । ढोंगपरिवंश धोखा । छल । प्रतारणगृहजालिका छल । कपटधूर्तरचना छल । कपट । धौखा । दुष्टतादगा छल । कपट । धोखा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—खाना । यौ॰—दगाबाज । दगादारफरेब छल । कपट । धोखा । जाल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—होना । यौ॰—फरेबकरा = …बंचन छल । ठगपनाऐयारी चालाकी । धूर्तता । छल । ऐयार का कार्यचलचूक धोखा । छल । कपटधूताई धूर्तता । छल । कपटशिकाल वह घोड़ा जिसका अगला दाहिना और पिछला बाँया पैर सफेद हो । (यह दोष माना ज…चुक्की † संज्ञा स्त्री॰ धोखा । छल । कपट । क्रि॰ प्र॰—खाना ।—देनाछंदबंद छल । कपट । धोखाधुत्ता † ^१ संज्ञा पुं॰ धूर्तता । दगाबाजी । कपट । छल । क्रि॰ प्र॰—देना ।—बतान…धुप्पल † संज्ञा स्त्री॰ धोखा । छल । प्रवंचनानेम काल । समयअपदेश व्याज । मिस । बहानादूषित जिसमें दोष हो । खराब । बुरा । दोषयुक्त । कलंकितपाखंड वेदाविरुद्ध आचारसंश्चत् इंद्रजाल । बाजीगरी । माया । जादूविप्रलंभ अभिलाषित वस्तु की अप्राप्ति । चाही हुई वस्तु का न मिलनानिमीला निमीलिका संज्ञा स्त्री॰प्रलंभ लाभ । प्राप्ति । मिलनाअभिसंधा कहना । बतलानाधंध पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'धुंध ^१'फटा साँप का फनछद्म छिपाव । गोपनछलना किसी को धोखा देना । भुलावे में डालना । दगा देना । प्रतारित करनाप्रलंभन लाभ होना । प्राप्ति होनाकूटता कठिनाईकुटिलता टेढ़ापनदुर्वृत्ति बुरा वृत्ति । बुरा पेशा । बुरा कामचूक भूल । गलतीझाम पु संज्ञा पुं॰ठगई † संज्ञा स्त्री॰पटम वह जिसकी आँखें भूख से पटपटा या बैठ गई हों । जो भूख के मारे अंधा हो गया…फंद बंध । बंधनभगर पु ^१ संज्ञा पुं॰धोखा मिथ्या व्यवहार जिससे दूसरे के मन में मिथ्या प्रतीति उत्पन्न हो । धूर्त…पहपट एक प्रकार का गीत जो स्त्रियाँ गाया करती हैंमक्र पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मकर'खोटाई बुराई । दुष्टता । क्षुद्रताझुनका पु † संज्ञा पुं॰ठगपना ठगने का काम या भावदुराव किसी बात को दूसरे से छिपाने का भाव । अविश्वास या भय के कारण किसी से बा…मक्कर † संज्ञा पुं॰शाठ्च शठता । दुष्टता । बदमाशीशोबदा जादू । इंद्रजाल । माया । नजरबंदी । बाजीगरीदोरंगी दो- रंग या दोमुँहे होने का भाव । दोनों ओर चलने या लगने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें