🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:15:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपधि
upadhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपधि संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ औपाधिक]
१. जानबूझकर और का और कहना । छल । कपट ।
२. चक्रया पहिया (को॰) ।
३. (बोद्ध मत के अनुसार) आधार या नींव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-धि इस्, m. the act of putting to, adding, addition, Lāṭy.
the part of the wheel between the nave and the circumference, RV. ii, 39, 4; AV. vi, 70, 3; Kāṭh.
fraud, circumvention, MBh.; R.; Yājñ.; Kir. &c.
condition
peculiarity, attribute (Buddh.; see उपा-धि)
one of the requisites for the equipment of a Jaina ascetic (said to be 6, viz. 3 garments, 1 jar, 1 broom, and 1 screen for the mouth), Śīl.
support, MW.
उप-धि See p. 199, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपधिः [उप-धा-कि] 1 Fraud, dishonesty; अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि Ki. 1. 45, see अनुपधि also. --2 (In law) Suppression of the truth, a false suggestion; Ms. 8. 165. --3 Terror, threat, compulsion, false inducement; बलोपधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान्निवर्तयेत् Y. 2. 31, 89. --4 The part of a wheel between the nave and the circumference, or the wheel itself. --5 Foundation (with the Buddhists).
उपधिः See under उपधा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधि पु० उप + धा--भावे कि । अन्यथास्थितस्य वस्तनोऽ- न्यथा प्रकाशनरूपे व्यापारे । “योगाधमनविक्रीक्ते योगदा- नपतिग्रहम् । यत्र वाप्य पधिं पश्येत् तत्सर्व्वं विनिवर्त्त- येत्” मनुः ३ छले अमरः “अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशाः विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि” किरा० । “बलोपधि- विनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्त्तयेत्” या० स्मृतौ दीप- कलिकायां पाठः । उपधिश्छलमिति शूलपा० बलोपा- धीति” मिता० पाठः उपाधिर्भयादिरिति व्याख्यातञ्च । “बलोपधिकृतम्” या० स्मृ० । “पणं वितथमास्थाय सर्पैरुपधिना कृतम्” भा० अ० २७ अ० । “स्मृत्वा चैवोपधि- कृवं मातुर्दास्यं निमित्ततः” ३४ अ० । आधारे कि । ३ रथ- चक्रे हेम० । उपधिना छलेन जीवन्ति ठक् । औपधिक भयादिदर्शनेन धनोपजीविनि “उत्कोचकाश्चौपधिका वञ्च- काः कितवास्तथा” मनुः औपधिका ये भयादिदर्शनादि- नाधनमुपजीवन्तीति कुल्लू० । उपधिका इति पाठोऽनाकरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1213,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधिः, पुं, (उपधीयते आरोप्यतेऽनेन । उप + धा + किः ।) कपटः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः ८ । १६५ ॥ “योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वाप्युपधिं पश्येत् तत्सर्व्वं विनिवर्त्तयेत्” ॥ “अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशाः विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि” । इति किराते ॥ १ । ४५ ।) रथचक्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें