🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:12:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याज
vyāja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मन में कोई और बात रखकर ऊपर से कुछ और करना या कहना । कपट । छल । धोखा । यौ॰—व्याजनिंदा । व्याजस्तुति । व्याजोक्ति ।
२. बाधा । विघ्न । खलल ।
३. विलंब । देर ।
४. बहाना । व्यपदेश । उ॰—जब तक वह अपने कुटीर में बैठता किसी न किसी व्याज से मैं उसे देख लेती ।—श्यामा॰, पृ॰ ५६ ।
५. कला । कौशल (को॰) ।
६. युक्ति । चाल । कूट- युक्ति (को॰) ।
व्याज २ संज्ञा पुं॰ दे॰ ब्याज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आज m. (rarely n. ifc. f(आ). ; fr. व्य्-√ अञ्ज्, to smear over; cf. √ अच्) deceit, fraud, deception, semblance, appearance, imitation, disguise, pretext, pretence (ibc. ‘treacherously, falsely’, also = ifc. ‘having only the appearance of, appearing as, simulated, deceitful, false’; instr. and abl. ‘treacherously, deceitfully’, ‘under the pretext or guise of’), MBh.; Kāv. &c.
an artifice, device, contrivance, means, Ragh.
wickedness, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याजः 1 Deceit, trick, deception. [] fraud. --2 Art, cunning; अव्याजमनोहरं वपुः Ś. 1. 18 ‘artlessly lovely.’ --3 A pretext, pretence, semblance; ध्यानव्याजमुपेत्य Nāg. 1. 1; R. 4. 25, 58; 10. 76; 11. 66. --4 An artifice, a device, contrivance; व्याजार्धसंदर्शितमेखलानि R. 13. 42. --5 Wickedness, depravity. --Comp. --उक्तिः f. {1} a figure of speech in which what is apparently the effect of one cause is intentionally ascribed to another; in other words, where a feeling is dissembled by being attributed to a different cause; see K. P. 10 under व्याजोक्ति. {2} covert allusion, insinuation. --निंदा artful censure. --सुप्त a. feigning to be asleep. --स्तुतिः f. a figure of speech resembling the English ‘irony’, wherein censure is implied by apparent praise, or praise by apparent censure; व्याजस्तुतिर्मुखे निंदा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याज पु० वि + अज + घञ् वीभावाभावः । १ कपटे बञ्चना- फले २ असत्यव्यवहारे कारणान्तरेण ३ प्रवृत्तस्य कारणा- न्तरत्वेनोद्भावनरूपे अपदेशे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4987,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याजः, पुं, (व्यजति यथार्थव्यवहारादपगच्छत्य- नेनेति । वि + अज + घञ् । घञि विभावो नास्ति ।) कपटः । स तु अयथार्थव्यवहारः । वञ्चनमात्रफलम् । इति सर्व्वानन्दो मधुश्च ॥ अपदेशः । स कारणान्तरप्रवृत्तेः कारणान्त- रोद्भावनम् । व्याजोऽत्र स्वरूपाच्छादनम् । यथा ध्यानव्याजमुपेत्य चिन्तयसि कामिति । व्याजो- ऽयमभिप्रायगोपनफलः । पूर्व्वोक्तन्तु परापकार- फलः । इत्ययथार्थव्याजयोर्भेदः । अन्यमुद्दिश्य अन्यपतिपादनमिह व्याज इत्यर्थः । यदाह अन्यमुद्दिश्य अन्यार्थमनुष्ठानं अपदेशः । यथा, जलक्रीडामुद्दिश्य जारावलोकनार्थं यातीति । इत्यमरभरतौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-546-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याज" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें