🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:58:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लक्ष्य
lakṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निशाना (2.8.86) लक्ष · शरव्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लक्ष्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वस्तु जिसपर किसी प्रकार का निशाना लगाया जाय । निशाना ।
२. वह जिसपर किसी प्रकार का आक्षेप किया जाय ।
३. अभिलषित पदार्थ । उद्देश्य ।
४. अस्त्रों का एक प्रकार का संहार ।
५. वह जिसका अनुमान किया जाय । अनुमेय ।
६. वह अर्थ जो किसी शब्द की लक्षणा शक्ति के द्वारा निकलता हो ।
७. व्याज । व्यपदेश । बहाना (को॰) ।
८. एक लाख की संख्या (को॰) ।
लक्ष्य २ वि॰
१. देखने योग्य । दर्शनीय ।
२. जिसका लक्षण या परिभाष की जाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्य mfn. to be marked or characterized or defined, Kap., Sch.
to be indicated, indirectly denoted or expressed, Sāh.; Vedāntas.
(to be) kept in view or observed, VarBṛS.; Kathās.
to be regarded as or taken for (nom.), Śiś.; Hit.
to be recognised or known, recognisable by (instr. or comp.), Hariv.; Kālid.; Dhūrtas.
observable, perceptible, visible, MBh.; Kāv. &c.
लक्ष्य m. N. of a magical formula or spell recited over weapons, R.
लक्ष्य n. an object aimed at, prize, MBh.; R.; Kām.
(exceptionally also n. with m. as v.l.) an aim, butt, mark, goal, Up.; Gaut.; MBh. &c. (लक्ष्यं-√ लभ्, to attain an object, have success; लक्ष्यम्-√ बन्ध् with loc., ‘to fix or direct the aim at’, with आकाशे = आकाशे लक्षम्-√ बन्ध् See under लक्ष)
लक्ष्य n. the thing defined (opp. to लक्षण), A.
an indirect or secondary meaning (that derived from लक्षणा, q.v.), Kpr.
a pretence, sham, disguise, Ragh.; Kām. (cf. -सुप्त)
a lac or one hundred thousand, Rājat.
an example, illustration (?), Sāh.
often v.l. or w.r. for लक्ष and लक्ष्मन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (893,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष्य pot. p. [लक्ष्-यत्] 1 To be [] looked at or observed, visible, observable, perceptible; दुर्लक्ष्यचिह्वा महतां हि वृत्तिः Ki. 17. 23. --2 Indicated or recognizable by (with instr. or in comp.); दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन Me. 75; प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया Ku. 5. 74, R. 4. 5, 7. 60. --3 To be known or found out, traceable; यमामनंत्यात्मभुवोऽपि कारणं कथं स लक्ष्यप्रभवो भविष्यति Ku. 5. 81; cf. अलक्ष्य also. --4 To be marked or characterized. --5 To be defined. --6 To be aimed at. --7 To be expressed or denoted indirectly. --8 To be regarded or considered as. --क्ष्यः A magical formula recited over weapons. --क्ष्यं 1 An aim, a butt, mark, target, mark aimed at (fig also); उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यंति लक्ष्ये चले Ś. 2. 5; दृष्टिं लक्ष्येषु बध्नन् Mu. 1. 2; दर्पेण कौतुकवता मयि बद्धलक्ष्यः U. 5. 11; R. 1. 61, 6. 11, 9. 67; Ku. 3. 47, 64; 5. 49. --2 A sign, token. --3 The thing defined (opp. लक्षण); लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनमव्याप्तिः Tarka K. --4 An indirect or secondary meaning, that derived from लक्षणा q. v.; वाच्यलक्ष्यव्यंग्या अर्थाः K. P. 2. --5 A pretence, sham, disguise; इदानीं परीक्षे किं लक्ष्यसुप्तमुत परमार्थसुप्तमिदं द्वयं Mk. 3; 3. 18; कंदर्पप्रवणमनाः सखीसिसिक्षालक्ष्येण प्रतियुवमंजलिं चकार Śi. 8. 35, R. 6. 81. --6 A lac, one hundred thousand. --Comp. --क्रम a. the method or order of which is (indirectly) perceptible, as a dhvani. --भेदः, --वेधः hitting the mark; Ki. 13. 27. --वीथि f. the visible road (ब्रह्मलोकमार्ग). --सुप्त a. feigning sleep. --हन् a. hitting the mark. (--m.) an arrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0921-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष्य न० लक्ष--यत् । १ वेधार्थमुद्दिश्यमाने शरव्ये अमरः । २ लक्षणाबोध्येऽर्थे ३ उद्देश्ये, ४ ज्ञेये, ५ अनुमेये च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4820,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष्यं, क्ली, (लक्ष्यते यदिति । लक्ष् + ण्यत् ।) शरवेधस्थानम् । तत्पर्य्यायः । लक्षम् २ शर- व्यम् ३ । इत्यमरः । २ । ८ । ८६ ॥ प्रतिकायः ४ वेध्यम् ५ । इति जटाधरः ॥ वेधम् ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ६४ । “कामस्तु बाणावसरं प्रतीक्ष्य पतङ्गवद्वह्निमुखं विविक्षुः । उमासमक्षं हरबद्धलक्ष्यः शरासनज्यां मुहुराममर्श ॥”)
लक्ष्यः, त्रि, लक्षणया बोध्यः । इति साहित्य- दर्पणम् ॥ (लक्ष्यते इति । लक्ष + ण्यत् ।) दर्शनीयः । इति लक्षधात्वर्थदर्शनात् ॥ (व्याजः । इत्यमरः ॥ यथा, रघुः । ६ । ८१ । “रोमाञ्चलक्ष्येण स गात्रयष्टिं भित्वा निराक्रामदरालकेश्याः ॥” अनुमेयः । इति मल्लिनाथः ॥ यथा, कुमारे । ५ । ७४ । “इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकोपया ॥” तथा च रघुः । ४ । ५ । “छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् । पद्मा पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-200-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लक्ष्य" आता है (20)
शरव्य वह जिसपर शर का संधान किया जाय । वह जो तीर का निशाना बनाया जाय । लक्ष्यप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यदृष्टिगुण लक्ष्य । निशानासरव्य निशाना । लक्ष्य । शरव्यहदफ लक्ष्य । निशानाबेझा † संज्ञा पुं॰ निशाना । लक्ष्यहेतु वह बात जिसे ध्यान में रखकर कोई दूसरी बात की जाय । प्रेरक भाव । अभिप्रा…अपदेश व्याज । मिस । बहानाकृत्य कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञाना…ध्येय ध्यान करने योग्यअभिसंधि प्रतारणा । वंचना । धोखाअभिसंधान वंचाना । प्रतारणा । धोखा । जालव्यध्य प्रत्यंचाउद्दिष्ट दिखाया हुआ । इंगित किया हुआप्रतिकाय पुतला । प्रतिरूप मूर्ति । चित्रशिस्त मछली पकड़ने का काँटाजद † ^१ क्रि॰ वि॰ जब । जब कभीबेझ पु ^१ वि॰सींध ठीक सामने की स्थिति । सन्मुख विस्तार या लंबाई । वह लंबाई जो बिना कुछ भ…निशाना पु ^१ संज्ञा पुं॰ ताना । मेहना । क्रि॰ प्र॰—देना ।—मारना । यौ॰—ताना नि…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें