🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हेतु
hetu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारण के नाम (1.4.30) कारण · बीज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेतु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बात जिसे ध्यान में रखकर कोई दूसरी बात की जाय । प्रेरक भाव । अभिप्राय । लक्ष्य । उद्देश्य । जैसे,—(क) उसके आने का हेतु क्या है ? (ख) तुम किस हेतु वहाँ जाते हो ?
२. वह बात जिसके होने से ही कोई दूसरी बात हो । कारक या उत्पादक विषय । कारण । वजह । सबब । जैसे,—दूध बिगड़ने का हेतु यही है । उ॰—(क) कौन हेतु वन बिचरहु स्वामी ? —तुलसी (शब्द॰) । (ख) केहि हेतु रानि रिसाति परसत पानि पतिहि निवारई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. वह व्यक्ति या वस्तु जिसके होने से कोई बात हो । कारक व्यक्ति या वस्तु । उत्पन्न करनेवाला व्यक्ति या वस्तु । उ॰—महों सकल अनरथ कर हेतू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. वह बात जिसके होने से कोई दूसरी बात सिद्ध हो । प्रमाणित करनेवाली बात । ज्ञापक विषय । जैसे,—जो हेतु तुमने दिया, उससे यह सिद्ध नहीं होता । विशेष—न्याय में तर्क के पाँच अवयवों में से 'हेतु' दूसरा अवयव है, जिसका लक्षण है—उदाहरण के साधर्म्य या वैधर्म्य से साध्य के धर्म का साधन । जैसे,—प्रतिज्ञा—यह पर्वत वह्निमान् है । हेतु—क्योंकि वह धूमवान् है । उ॰—जो धूमवान् होता है, वह वह्निमान् होता है; जैसे,—रसोईंघर ।
५. तर्क । दलील । यौ॰—हेतुविद्या, हेतुशास्त्र, हेतुवाद ।
६. मूल कारण । (बौद्ध) । विशेष—बौद्ध दर्शन में मूल कारण के 'हेतु' तथा अन्य कारणों को प्रत्यय कहते हैं ।
७. बाह्म संसार और उसका विषय । बाह्य जगत् और चेतना (को॰) ।
८. मूल्य । दाम । अर्घ (को॰) ।
९. एक अर्थालंकार जिसमें हेतु और हेतुमान् का अभेद से कथन होता है, अर्थात् कारण ही कार्य कह दिया जाता है । जैसे,—घृत ही बल है । उ॰—मो संपति जदुपति सदा बिपति बिदारनहार । (शब्द॰) । विशेष—ऊपर दिया हुआ लक्षण रुद्रट का है, जिसे साहित्य- दर्पणकार ने भी माना है । कुछ आचार्यों ने किसी चमत्कार- पूर्ण हेतु के कथन को ही 'हेतु' अलंकार माना है और किसी किसी ने उसको काव्यलिंग भी कहा है ।
हेतु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हित]
१. लगाव । प्रेम संबंध ।
२. प्रेम । प्रीति । अनुराग । उ॰—पति हिय हेतु अधिक अनुमानी । बिहँसि उमा बोली प्रिय बानी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेतु &c. See p. 1303, col. 3.
हेतु m. ‘impulse’, motive, cause, cause of, reason for (loc., rarely dat. or gen.; हेतुना, हेतोः, हेतवे, हेतौ, ‘for a cause or reason’, ‘by reason of’, ‘on account of’ [with gen. or comp., e.g. मम हेतोः or मद्-धेतोः, ‘on account of me’]; कं हेतुम् or को हेतुः, ‘wherefore?’ ‘why?’, Pāṇ. ii, 2, 23; Pat.; यतो हेतोः, ‘because’; अनेन हेतुना or इति हेतोः, ‘for this reason’; मृत्यु-हेतवे, ‘in order to kill’; हेतुर् अलौकिकः, ‘a supernatural cause’; ifc. हेतु also = ‘having as a cause or motive’, ‘caused or effected or actuated or attracted or impelled by’ e.g. कर्म-हेतु, ‘caused by the acts [of a former existence]’, Mn. i, 49; मांस-हेतु, ‘attracted by [the smell of] flesh’, MBh. x, 496; कर्म-फल-हेतु, ‘impelled by [the expectation of] the consequences of any act’, BhP. ii, 47; 49), RV. &c. &c.
a logical reason or deduction or argument, the reason for an inference (esp. applied to the second member or Avayava of the five-membered syllogism See न्याय), Nyāyad.; IW. 61
logic (in general See हेतुविद्या)
(in gram.) the agent of the causal verb, Pāṇ. i, 4, 55 &c.
(with Buddhists) primary cause (as opp. to प्रत्यय, q.v.), Sarvad.
(with Paśu-patis) that which causes the bondage of the soul i.e. the external world and the senses, ib.
a means (हेतुभिः ifc. ‘by means of’), MBh.
mode, manner (हेतुभिः ifc. ‘according to’), ib.; Suśr.; Yājñ.
price, cost, Rājat. v, 71
condition, MBh.
(in rhet.) = काव्य-लिङ्ग (q.v.), Bhar.; Kpr.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेतुः [हि-तुन् Uṇ. 1. 73] 1 Cause, reason, object, motive; इति हेतुस्तदुद्भवे K. P. 1; Māl. 1. 23, R. 1. 10; Me. 25; Ś. 3. 12. --2 Source, origin; स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः R. 1. 24 ‘authors of their being’. --3 A means or instrument. --4 The logical reason, the reason for an [] inference, middle term (forming the second member of the five-membered syllogism). --5 Logic, science of reasoning. --6 Any logical proof or argument. --7 A rhetorical reason (regarded by some writers as a figure of speech); it is thus defined: --हेतोर्हेतु मता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते. (N. B. The forms हेतुना, हेतोः, rarely हेतौ, are used adverbially in the sense of ‘by reason of’, ‘on account of’, ‘because of’, with gen. or in comp. शास्त्रविज्ञानहेतुना; अल्पस्य हेतोर्बहु हातुमिच्छन् R. 2. 47; विस्मृतं कस्य हेतोः Mu. 1. 1. &c.). --Comp. --अपदेशः adducing the hetu (in the form of the five-membered syllogism). --आभासः ‘the semblance of a reason.’ a fallacious middle term, fallacy; (it is of five kinds: --सव्यभिचार or अनैकांतिक, विरुद्ध, असिद्ध, सत्प्रतिपक्ष and बाधित). --उपक्षेपः --उपन्यासः adducing a reason, statement of an argument. --वादः disputation, controversy. --शास्त्रं a logically-treated work, any heretical work questioning the authority of Smṛtis or revelation; Ms. 2. 11. --हेतुमत् m. du. cause and effect. ˚भावः the relation existing between cause and effect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेतु पु० हि--तुन् । १ कारणे अमरः २ अनुमितिसाधने व्याप्ये ३ फले च । हेतुत्वञ्च उत्पादकज्ञापर्कान्यतरत्वम् । मृदो घटो जायते इत्यादौ उत्पादकत्व पवतो वह्नि मान् धूमादित्यादौ ज्ञापकत्वं तत्र ज्ञापकमेव लिङ्ग- शब्देन व्यवह्रिवते । ४ न्यायावयवभेदे तच्च सिङ्गप्रति पादकवृतीयान्तपञ्चम्यन्तपदस्मार्व्यं तल्लक्षणन्तु अनुमिति- पारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रबोजकशाब्दज्ञानजनकसाध्या- विषयकषाब्दधीजनकर्हतुविभक्तिमच्छब्दत्वम् । हेतु [] त्वप्रतिप्रादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा । उदाहरणप्र- योजकाकाङ्क्षाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायावयवयत्वं वा । साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तानुमितिपरशब्दत्वं वा । प्रतिज्ञावाक्यधीजन्यकारणाकाङ्क्षानिवर्त्तकज्ञानजन कहेतुविभक्तिमद्वाक्यत्वं वा” चिन्तामणिः । ४ अलङ्कार- भेदे अलङ्कारशब्दे ४०८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5435-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेतुः, पुं, (हिनोति व्याप्नोति कार्य्यमिति । हि + “कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ।” उणा ०१ । ७३ । इति तुः ।) कारणम् । इत्यमरः । १ । ४ । २९ ॥ यथा, मनुः । ८ । ३ । “प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥”) न्यायमते व्यापकज्ञापकः । व्याप्य इति यावत् । तमेव लिङ्गमामनन्ति । तस्य लहणं यथा । हेतुत्वञ्च अनुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्श- प्रयोजकशाब्दाज्ञानकारणसाध्याविषयकशाब्द- धीजनकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वम् । हेतुत्वप्रति- पादकविभक्तिमन्न्यायावयवत्वं वा । उदाहरण- प्रयोजकाकाङ्क्षाजनकशाब्दज्ञानजनकन्यायाव- यवत्वं वा । साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्य- न्तानुमितिपरशब्दत्वं वा । प्रतिज्ञावाक्यधीजन्य- कारणाकाङ्क्षानिवर्त्तकज्ञानजनकहेतुविभक्तिम- द्वाक्यत्वं वा । पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमिति- परवाक्यत्वं वा । इति गङ्गेशोपाध्यायकृतावयत- चिन्तामणिः ॥ (तथास्य लक्षणम् । “अथ हेतुः । हेतुर्नामोपलब्धिकारणम् तत्प्रत्यक्षमनुमान- मैतिह्यमौपम्यमेभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत्तत्त्वम् ।” इति चरके विमानस्थाने अष्टमेऽध्याये ॥ तथास्य पर्य्यायः । “इह खलु हेतुर्निमित्तमाय- तनं कर्त्ता कारणं प्रत्ययः समुत्थानं निदान- मित्यनर्थान्तरम् ।” इति च चरके निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥ तैजसधातुविशेषः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “यसदं रङ्गसदृशं रीति हेतुश्च तन्मतम् ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-547-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हेतु" आता है (22)
कारण हेतु । वजह । सबब । जैसे, तुम किस कारण वहाँ गए थे । विशेष—इस शब्द के सा…उपपत्ति हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चयनिगमन न्याय में अनुमान के पाँच अवयवों में से एक । हेतु, डदाहरण ओर उपनय के उप…कारणक हेतु । निमित्त । विशेष— यह समस्त पद के अंत सें प्रयुक्त होता हैसाध्यसाधन साध्य का साधन । हेतुवजह कारण । हेतुसबब कारण । वजह । मूल कारण । हेतु । जैसे,— उनके नाराज होने का तो मुझे कोई स…अत्थ पु संज्ञा प्रयोजन । हेतुमूजिब कारण । हेतुअर्थ शब्द का अभिप्राय । मनुष्य के हृदय का आशय जो शब्द से प्रकट हो । शब्द की…वाक्य वह पद समूह जिससे ओता को वक्ता के अभिप्राय का बोध हो । भाषा को भाषावैज्…वैजिक आत्माउद्देश अभि- लाषा । चाह । इष्ट । मंशा । मतलब । अभिप्रायनिबंधन बंधनव्याप्य व्याप्त करने योग्य । व्यापनीयबीज फूलवाले वृक्षों का गर्भांड जिससे वृक्ष अकुरित होकर उत्पन्न होता हे । ब…हेतुक शिव का एक गणनाते संबंध सेलागि पु † ^१ अव्य॰जरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'वास्ते लिये । निमित्त । जैसे,—तुम्हारे वास्ते आम लाय हूँपूर्वभावी पहले का । पहले होनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें