🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:19:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपपत्ति
upapatti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपपत्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चय ।
२. प्राप्ति । सिद्धि । प्रतिपादन । घटना । चरितार्थ होना । मेल मिलना । संगति ।
३. युक्ति । हेतु ।
४. समाधान (को॰) ।
५. आश्रय । आधार (को॰) ।
६. सन्निकर्ष । संपर्क (को॰) ।
७. उचित होना । युक्तता (को॰) ।
८. साधन (को॰) ।
९. सिद्धांत (को॰) ।
१०. प्रमाण । प्रक्रिया (गणित) (को॰) ।
११. समाधि [को॰] ।
१२. संयोग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-पत्ति f. happening, occurring, becoming visible, appearing, taking place, production, effecting, accomplishing, MBh.; BhP.; Bhag.; Ragh. &c.
proving right, resulting
cause, reason
origin, birth, Śiś.
ascertained or demonstrated conclusion, proof, evidence, argument, Sarvad.; Sāh.; Vedāntas.; Naiṣ.; Rājat. &c.
fitness, propriety, possibility, KātyŚr.; MBh. &c. (instr. उप-पत्त्या, suitably, in a fit manner)
association, connection, possession
religious abstraction, L.
use, employment, KātyŚr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (201,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपपत्तिः f. 1 Happening, occurring, becoming visible, appearance, production, birth Śi. 1. 69 (जन्म); इष्टानिष्टोपपत्तिषु Bg. 13. 9. --2 Cause, reason, ground; प्रियेषु यैः पार्थ विनोपपत्तेः Ki. 3. 52. --3 Reasoning, argument; उपपत्तिमदूर्जितं वचः Ki. 2. 1 argumentative; giving a reason for the establishment of a matter; S. D. 482. --4 Fitness, propriety. --5 Termination, end. --6 Association, connection. --7 Acceptance, adoption; Mv. 5. --8 Ascertainment, demonstration, demonstrated conclusion; उपपत्तिरुदाहृता बलात् Ki. 2. 28. --9 (In Arith. or Geom.) Proof, demonstration. --10 A means, an expedient. --11 Assistance, support, help; Ki. 14. 44. --12 Doing, effecting, gaining; accomplishment; स्वार्थोपपत्तिं दुर्बलाशः R. 5. 12; तात्पर्यानुपपत्तितः Bhaṣa P.; H. 3. 118; see अनुपपत्ति. --13 Attainment, getting; असंशयं प्राक् तनयोपपत्तेः R. 14. 78; Ki. 3. 1. --14 Religious abstraction (समाधि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0325-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपपत्ति स्त्री उप + पद--क्तिन् । १ युक्तौ, २ सङ्गतौ ३ हेतौ च “श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्योमन्तव्यश्चोपपत्तिभिः” “उपप- त्तिभिर्हेतुभिरिति मथुरानाथः । “उपपत्तिमदूर्जितं वचः” “प्रियेषु यैः पार्थ! विनोपपत्तेः” किरा० । “लक्षणा शक्य- सम्वन्धस्तात्पर्य्यानुपपत्तितः” भाषा० । “विवक्षितगुणोप- पत्तेः” शा० सू० । “उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्व्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च हेतुस्तात्पर्य्यनिर्णगे” इ- त्युक्तेस्तस्याः प्रकरणप्रतिपाद्यार्थनिर्ण्णायकत्वं यथा । छा- न्दोग्ये ६ प्र० “यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन विज्ञातेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारोनाम- धेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्” इत्यादिना विकारमात्रस्य वाचाम्भ- णकथनरूपा युक्तिः । ४ उपाये च “अथोपत्तिं छलनापरो- ऽपराम्” माघः । “अपेक्षितान्योन्यबलोपपत्तिभिः” माघः । ५ प्राप्तौ ६ सिद्धौ च “स्वार्थोपत्तिं प्रति दुर्बलाशः” असंशयं प्राक् तनयोपपत्तेः” रघुः । युक्तयश्च नानाविधाः सुश्रुते दर्शिताः ताश्च तन्त्रयुक्तिशब्दे दर्शयिष्यन्ते । “असद्वाक्य प्रयक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् । स्ववाक्यसिद्धिरिति च क्रियते तन्त्रयुक्तिभिः” सुश्रुते तत्फलमुक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1224,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपपत्तिः, स्त्री, (उप + पद् + क्तिन् ।) सङ्गतिः । निर्वृतिः । समाधानम् । सिद्धान्तः । प्रकरणप्रति- पाद्यार्थसाधने तत्र तत्र श्रूयमाणा युक्तिः । इति वेदान्तसारः ॥ (“उपपत्तिमदूर्ज्जिताश्रयम्” । इति भारविः । २ । १ ॥) हेतुः । यथा, -- “श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः” । इत्यत्र उपपत्तिभिर्बहुभिर्हेतुभिरिति पक्षता- ग्रन्थमाथुरी ॥ सङ्गतिः । यथा, -- “लक्षणा शक्यसम्बन्धस्तात्पर्य्यानुपपत्तितः” । इति भाषापरिच्छेदः । ८२ ॥ (उपायः । यथा माघे । “अपेक्षितान्योन्यबलोपपत्तिभिः” । सिद्धिः । प्राप्तिः । “स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्ब्बलाशः” । इति रघुः ॥ ५ । १२ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-257-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपपत्ति" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें