🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:39:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कारण
kāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारण के नाम (1.4.30) हेतु · बीज
निमित्त (3.3.83) लक्षण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हेतु । वजह । सबब । जैसे, तुम किस कारण वहाँ गए थे । विशेष—इस शब्द के साथ विभक्ति 'से' प्रायः नहिं लगाई जाती ।
२. वह जिसके बीना कार्य न हों । वह जिसका किसी वस्तु या क्रिया के पुर्व संबद्ध रूप होना अवश्यक हो । वह जिससे दूसरे पदार्थ की संप्राप्ति हो । हेतु । निमित । प्रत्यय । विशेष— न्यान के मत से कारण तीन प्रकार के होते है— समवायि (जैसे तेतु वस्त्र का), असमवाय (तंतुओं का संयोग वस्त्र का ) । और निमित्त ( जैसे जुलाहा, ढरकी आदि वस्त्र के । योगदर्शनमें कारण नौ प्रकार के हैं—उत्पति, स्थिति, अभिव्यक्ति, विकार, ज्ञान, द्राप्ति, विच्छेद, अन्यत्व और धृति । यह विभिन्नता केवल कार्यभेद से जान पड़ती है । उत्पति ज्ञान का कारण मन, शरीरस्थिति का कारण आहार, रूप की अभिव्यक्ति का कारण प्रकाश पचनीय वस्तुओं के विचार का कारण अग्नि अग्नि के कारणत्व का धूमज्ञान, विवेकप्राप्ति और अशुद्धिविच्छेद का कारण योगांगों का अनुष्ठान, स्वर्णकार कुंडल सें सोने के रूपान्यत्व का कारण, इस जगत् और इद्रियों का अधिष्ठान ईश्वर वेदांत उपादान कारण मानता है । कोई कोई कारण तीन प्रकार का मानते हैं, उपादान (समवायि), निमित्त और साधारण । चार्वाक कारण को कोई पदार्थनहिं मानता । सांख्य त्रयोगुणात्मिका प्रकृति को मूल कारण कहता है । वेदांत का कहना है कि अचेतन प्रकृति से कार्य को उत्पत्ति नहीं हो सकती । कणाद ने परमाणु को सावयव जगत् का उपादान कारण माना है । ३, आदि । मूल ।
४. साधना ।
५. कर्म
६. प्रमाण ।
७. एक बाजा ।
८. तांत्रिकों की परिभाषा में पूजन के उपरांत का मद्यपान ।
९. एक प्रकार का गाना ।
१०. विष्णु ।
११. शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कारण n. cause, reason, the cause of anything (gen., also often loc.), KātyŚr.; MBh.; Mn. &c.
instrument, means
motive origin, principle
a cause (in phil. i.e. that which is invariably antecedent to some product, cf. समवायि-क्˚, असमवायि-क्˚, निमित्त-क्˚)
an element, elementary matter, Yājñ. iii, 148; Bhag. xviii, 13
the origin or plot of a play or poem, Sāh.
that on which an opinion or judgement is founded (a sign, mark; a proof; a legal instrument, document), Mn.; MBh. &c.
an organ of sense, Ragh. xvi, 22 &c.
an action, MBh. xii, 12070
agency, instrumentality, condition, Kathās. cxii, 178
‘the cause of being’, a father, W.
‘cause of creation’, a deity, W.
the body, L.
a kind of musical instrument, L.
a sort of song, L.
a number of scribes or Kāyasthas, W.
2. कारण n. killing, injury, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (274,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारणं [कृ-णिच् ल्युट्] 1 A cause, reason; कारणकोपाः कुटुंबिन्यः M. 1. 18; R. 1. 74; Bg. 13. 21; oft. with loc. of the effect; Bh. 2. 84. --2 Ground, motive, object किं पुनः कारणं Mbh.; Y. 2. 203; Ms. 8. 347; कारणमानुषीं तनुं R. 16. 22. --3 An instrument, means; Y. 3. 20, 65. --4 (In Nyāya phil.). A cause, that which is invariably antecedent to some product and is not otherwise constituted; or, according to Mill, ‘the antecedent or concurrence of antecedents on which the effect is invariably and unconditionally consequent’; according to Naiyāyikas it is of three kinds; (1) समवायि (intimate or inherent); as threads in the case of cloth; (2) असमवायि (non-intimate or non-inherent), as the conjunction of the threads in the case of cloth; (3) निमित्त (instrumental) as the weaver's loom. --5 [] The generative cause, creator, father; Ku. 5. 81. --6 An element, elementary matter; Y. 3. 148; Bg. 18. 13. --7 The origin or plot of a play, poem, &c. --8 An organ of sense. --9 The body. --10 A sign, document, proof or authority; Ms. 11. 85. --11 That on which any opinion or judgment is based. --12 Action. --13 A legal instrument or document. --14 Agency, instrumentality. --15 A deity (as the proximate or remote cause of creation.) --16 Killing, injuring. --णा 1 Pain, agony; Ve. 5. 32. --2 Casting into hell. --3 Urging, instigation. (कारणांत् for the reason that; द्वेष˚ on account of hatred; मत्कारणात् for my sake; Pt. 1. 22.) --Comp. --अन्वित a. having a cause or reason. --उत्तरं a special plea, denial of the cause of complaint; admission of the charge generally, but denial of the actual issue (in law). --कारणं an elementary or primary cause; an atom; Ki. 18. 35. --गत a. referred to its cause, resolved into its principles. --गुणः a quality of the cause. --बलवत् a. strong by motives; Pt. 5. 29. --भूत a. {1} caused. {2} forming the cause. --माला a figure of speech, ‘a chain of causes’; यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् K. P. 10; e. g. Bg. 2. 62, 63; also S. D. 728. --वादिन् m. a complainant, plaintiff. --वारि n. the original water produced at the beginning of the creation. --विहीन a. without a cause. --शरीरं (in Vedānta phil.) the inner rudiment of the body, causal frame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0396-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारणं, क्ली, (कार्य्यतेऽनेन । णिजन्तात् कृञो ल्युट् ।) येन विना यन्न भवति तत् । तत्पर्य्यायः । हेतुः २ वीजम् ३ । इत्यमरः । १ । ४ । २८ ॥ निमित्तम् ४ प्रत्ययः ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । १७ । ३० । “यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतत् चराचरम् । कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु” ॥) कारणत्वमाह । अन्यथासिद्धिशून्यत्वे सति नियत- पूर्व्ववर्त्तित्वम् । तत्रिविधम् । समवायिकारणत्वम् १ असमवायिकारणत्वम् २ निमित्तकारणत्वम् ३ परमाणुपरिमाणभिन्नानां कारणत्वम् । इति भाषापरिच्छेदः । १६-१७ ॥ अणुपरिमाणन्तु न कस्यापि कारणम् । इति सिद्धान्तमुक्तावली (यथा, हेः रामायणे । १ । ६४ । ११ । “बहुभिः कारणैर्देव ! विश्वामित्रो महामुनिः । लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्द्धते” ॥) करणम् । (कृ वधे + स्वार्थे णिच् भावे ल्युट् ।) बधः । इति मेदिनी ॥ (आदिः । मूलम् । यथा, मनुः । ११ । ८४ । “ब्राह्मणः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम् । प्रमाणञ्चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम्” ॥ प्रमाणम् । यथा, मनुः । ८ । २०० । “सम्भोगो दृश्यते यत्र न दृश्येतागमः क्वचित् । आगमः कारणं तत्र न सम्भोग इति स्थितिः” ॥) इन्द्रियम् । (यथा, गीतायाम् । १३ । २० । “कार्य्यकारणकर्त्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तत्वे हेतुरुच्यते” ॥ “कार्य्यं शरीरं कारणानि सुखदुःखसाधनानी- न्द्रियाणि तेषां कर्त्तृत्वे तदाकारपरिणामे” । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥) देहः । (यथा, शाङ्करात्मबोधे । १३ । “अनाद्यविद्याऽनिर्व्वाच्या कारणोपाधिरुच्यते । उपाधित्रितयादन्यमात्मानमवधारयेत्” ॥) साधनम् । (करणमेव स्वार्थे अण् ।) कर्म्म । (यथा, चाणक्ये । २३ । “न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित् रिपुः । कारणेन हि जानाति मित्राणि च रिपूंस्तथा” ॥) कायस्थः । (करणशब्देऽस्य विशेषो ज्ञेयः ॥) वाद्य- प्रभेदः । गीतप्रभेदः । इति भरतधृतरत्नकोषः ॥ (आदिकारणत्वात् विष्णुः । यथा महाभारते । १३ । १४९ । ५४ । “करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः” ॥ शिवः । यथा शङ्करकृते वेदसारशिवस्तवे ७ । “अजं शाश्वतं कारणं कारणानाम् शिवं केवलं भासकं भासकानाम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-099-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कारण" आता है (22)
निदान आदि कारणनिमित्त हैतु । कारणवजह कारण । हेतुसबब कारण । वजह । मूल कारण । हेतु । जैसे,— उनके नाराज होने का तो मुझे कोई स…बाइस सबब । कारण । वजहतुफैल द्वारा । कारण । जरिया । यौ॰—तुफैल से = के द्वारा ।—की कृपा सेमूजिब कारण । हेतुहेतु वह बात जिसे ध्यान में रखकर कोई दूसरी बात की जाय । प्रेरक भाव । अभिप्रा…आलंबन सहारा । आश्रय । अवलंबनवैजिक आत्माउद्देश अभि- लाषा । चाह । इष्ट । मंशा । मतलब । अभिप्रायनिबंधन बंधनसमायोग संयोगप्रसूति प्रसव । जननबीज फूलवाले वृक्षों का गर्भांड जिससे वृक्ष अकुरित होकर उत्पन्न होता हे । ब…हेतुक शिव का एक गणबायस दे॰ 'वायस'बिना छोड़कर । बगैर । जैसे,—(क) आपके बिना तो यहाँ कोई काम ही न होगा । (ख) अब…मनशा इच्छा । विचार । इरादालागि पु † ^१ अव्य॰जरिया पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'जड़िया'उज्त्र बाधा । विरोध । आपत्ति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें