🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निमित्त
nimitta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निमित्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हैतु । कारण ।
२. चिह्न । लक्षण ।
३. शकुन । सगुन ।
४. ब्याज । बहाना (को॰) ।
५. उद्देश्य । फल की ओर लक्ष्य । जैसे, पुत्र के निमित्त यज्ञ करना । यौ॰—निमित्तविद = शकुनशास्त्र का ज्ञाता । ज्यौतिषी । निमित्तशास्त्र । = शकुन अपशकुन आदि को बतानेवाला शास्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निमित्त n. (possibly connected with नि-√ मा above) a butt, mark, target, MBh.
sign, omen, Mn.; Yājñ.; MBh. &c. (cf. दुर्-न्˚)
cause, motive, ground, reason, Up.; Kap.; Var.; Mn.; MBh.; Kāv. &c. (in all oblique cases = because of, on account of, cf. Pāṇ. ii, 3, 23; Pat.; mfn. ifc. caused or occasioned by; ˚त्तं√ या, to be the cause of anything, Kād.)
(in phil.) instrumental or efficient cause (opp. to उपादान, the operative or material cause), Vedāntas.; Bhāṣāp.
= आगन्तु
देह
आदेश
पर्वन्, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (551,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निमित्तं [नि-मिद्-क्त Tv.] 1 A cause, motive, ground, reason; निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमः Ś. 7. 30. --2 The instrumental or efficient cause (opp. उपादान). --3 Any apparent cause, pretext; निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् Bg. 11. 33; निमित्तमात्रेण पांडवक्रोधेन भवितव्यं Ve. 1. --4 A mark, sign, token. --5 A butt, mark, target --निमित्तादपराद्धेषोर्धानुष्कस्येव वल्गितं Śi. 2. 27. --6 An omen, prognostic (good or bad); निमित्तं सूचयित्वा Ś. 1; निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव Bg. 1. 31; R. 1. 86; Ms. 6. 50; Y. 1. 203, 3. 171. (निमित्त is used at the end of comp. in the sense of ‘caused or occasioned by’; किन्निमित्तोयमातंकः Ś. 3. निमित्तं, निमित्तेन, निनित्तान् ‘because of’, ‘on account of.). --Comp. --अर्थः the infinitive mood (in gram.). --आवृत्तिः f. dependence on a special cause. --कारणं, --हेतुः an instrumental or efficient cause. --कालः a specific time. --कृत् m. a crow. --धर्मः {1} expiation. {2} an occasional rite. --विद् a. knowing good or bad omens. (--m.) an astrologer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0624-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमित्त न० नि + मिद--क्त । “अनात्मनेपदनिमित्ते” पा सूत्रनिर्देशान्न न दस्य नः । १ हेतौ २ चिह्ने च अमरः “निमित्तेषु च सर्वेषु ह्यप्रमत्तो च भवेन्नरः” स्मृतिः “मयैव पूर्वं निहता धार्त्तराष्ट्राः निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।” गीता “अतः कालं प्रवक्ष्यामि निमित्तं कर्मणामिह” ति० त० भविष्यपु० “मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्व फल- भाग् भवेत्” ति० त० भविष्यपु० । ब्रह्माण्डे “निमित्तानि च शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम्” “निमित्तं मनश्चक्षुरा- दिप्रवृत्तौ” हस्तामलकम् । शुभाशुभसूचके ३ शकुने “निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव!” गीता ४ फले उद्देश्ये “निमित्तात् कर्मयोगे” वार्त्ति० निमित्त- मिह फलम् । ५ निमित्तनिश्चये नैमित्तिकं निमित्तनिश्च- यादागतम् । ६ शरव्ये च शब्दार्थचि० स्वार्थे क तत्रार्थे संज्ञायां कन् । निमित्तक चुम्बने शब्दमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4073,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निमित्तं, क्ली, (नि + मिद् + क्त । संज्ञापूर्व्वकत्वान्न नत्वम् ।) हेतुः । (यथा, देवीभागवते । १ । १८ । ५ । “किं निमित्तं महाभाग ! निःस्पृहस्य च मां प्रति । जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्य्यं तन्मुनिसत्तम ! ॥”) चिह्नम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ७६ ॥ शकुनः । यथा, “निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ! । इति श्रीभगवद्गीता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निमित्त" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬