🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बीज
bīja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारण के नाम (1.4.30) हेतु · कारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बीज संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फूलवाले वृक्षों का गर्भांड जिससे वृक्ष अकुरित होकर उत्पन्न होता हे । बीया । तुख्म । दाना । विशेष—वह गर्भांड एक छिलके मे बंद रहता है ओर इसमें अव्यक्त रूप से भावी वृक्ष का भ्रूण रहता हे । जब इस गर्भांड को उपयुक्त जलवायु ओर स्थान मिलता हे तब वह भ्रूण जिसमे अंकुर अव्यक्त रहता है, प्रबुदध होकर बढ़ता ओर अंकुर रूप में परिणत हो जाता है । यही अंकुर समय पांकर बढ़ता है ओर बढ़कर वैसा ही पेड़ हो जाता है जैसे पेड़ के गर्भांड से वह स्वयं निकला था । कि॰ प्र॰—उगना —डालना ।—बोना
२. प्रधान कारण । मूल प्रकृति ।
३. जड । मूल ।
४. हेतु । कारण ।
५. शुक्र । वीर्य ।
६. वह अव्यक्त सांकेतिक वर्ण- समुदाय वा शब्द जिसको कोई व्यक्ति जो उसके सांकेतिक भावों को न जानता हो, नहीं समझ सकता ।
७. गणित का एक भेद जिसमें अव्यक्त संख्या के सूचक संकेतों का व्यवहार होता है । दे॰—'बीजगणित' ।
८. अव्यक्त संख्यासूचक सकेत ।
९. वह अव्यक्त ध्वनि वा शब्द जिसमें तंत्रानुसार किसी देवता को प्रसन्न करने की शक्ति मानी गई हो । विशेष—भिन्न भिन्न देवताओं का भिन्न भिन्न बीजमंत्र होता है ।
१०. मंत्र का प्रधान भाग या अंग । विशेष—तंत्रानुसार मंत्र के तीन प्रधान अंग होता हैं—बीज, शक्ति और कीलक ।
११. वह भावपूर्ण सांकेतिक अव्यक्त शब्द जिसमें बहुत से भाव सूक्ष्म रूप से सन्निवेशित हों और जिसका तात्पर्य दूसरे लोग, जिन्हे सांकेतिक अर्थो का ज्ञान न हो, न जान सकें । ऐसे शब्दों का प्रयोग रासायनिक तथा इसी प्रकार के ओर कार्यो के लिये किया जाता है ।
१२. मज्जा (को॰) ।
१३. नाटक में प्रारंभ में मूल कथा की ओर संकेत । उ॰—यह रूपक राजा सूरजदेव की रानी नीलदेवी का अपने पति के प्राण के बदले में उक्त पतिप्राणहारक शत्रु का बध कर डालने के बीज पर लिया गया है ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ४२८ ।
बीज ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बिद्युत्] दे॰ बिजली । उ॰—छुटयौ पट्ट पीतंबरं कट्टि छुट्टी । मनों स्याम आकास ते बीज तुट्टी ।— पृ॰ रा॰, १ । १३४ । (ख) अजहुँ शशी मुँह बीज दिखावा । चौंध परयो कछु कहै न आवा ।—जायसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बीज n. (also written वीज, of doubtful origin; ifc. f(आ). ) seed (of plants), semen (of men and animals), seed-corn, grain, RV. &c. &c.
a runner (of the Indian fig-tree), Vcar.
any germ, element, primary cause or principle, source, origin (ifc. = caused or produced by, sprung from), ChUp.; MBh.; Kāv. &c.
the germ or origin of any composition (as of a poem, of the plot of a drama, of a magical formula &c.), R.; BhP.; Daśar.; Pratāp.
calculation of original or primary germs, analysis, algebra, Col.
truth (as the seed or cause of being), L.
anything serving as a receptacle or support (= आलम्बन), Yogaś.
the mystical letter or syllable which forms the essential part of the Mantra of any deity, RTL. 197 &c.
the position of the arms of a child at birth, BhP.
quicksilver (?), Sūryas.
marrow, L.
बीज m. = बिजक, the citron tree, Āryabh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बीजं 1 Seed(fig. also), seedcorn, grain; अरण्यबीजांजलिदानलालिताः Ku. 5. 15; बीजांजलिः पतति कीटमुखावलीढः Mk. 1. 9; R. 19. 57; Ms. 9. 33. --2 A germ, element. --3 Origin, source, cause; बीजप्रकृतिः Ś. 1. 1 v. {1} --4 Semen virile; Ku. 2. 5, 60. --5 The seed or germ of the plot of a play, story &c.; see S. D. 318. --6 Marrow. --7 Algebra. --8 The mystical letter forming the essential part of the Mantra of a deity. --9 Truth, divine truth. --10 A receptacle, place of deposit. --जः The citron tree. (बीजाकृ means. {1} to sow with seed; व्योमनि बीजाकुरुते Bv. 1. 98. --2 to plough over after sowing). --Comp. --अक्षरं the first syllable of a Mantra. --अंकुरः a seed-shoot, first shoot; Ku. 3. 18; Pt. 1. 223. --(रौ) seed and sprout. ˚न्यायः the maxim of seed and sprout; see under न्याय. --अध्यक्षः an epithet of Śiva. --अपहारिणी a witch. --अश्वः a stallion. --आढ्यः पूरः, -पूरकः the citron tree. --(रं --रकं) the fruit of citron. --उत्कृष्टं good seed. --उदकं hail. --उप्तिः f. sowing seed. --कर्तृ m. an epithet of Śiva. --कृत् a. producing semen. (--n.) an aphrodisiac. --कोशः, कोषः {1} the seed-vessel. {2} the seed-vessel of the lotus. --(शी) a pod, legume. [] --क्रिया algebraic operation or solution. --गणितं {1} analysis of primary causes. {2} the science of Algebra. --गुप्तिः f. a pod, legume. --दर्शकः a stage-manager. --धान्यं coriander --न्यासः making known the germ of the plot of a play. --पुरुषः the progenitor of a family. --पुष्पः --पूरणः the citron tree. --पे शिका the scrotum. --प्रदः a procreator, generator. --फलकः the citron tree. --मतिः f. a mind capable of analysis, the power of penetrating into the very first principles. --मंत्रः a mystical syllable with which a Mantra begins. --मातृका the pericarp of a lotus. --रुहः grain, corn. --वपनं {1} a field. {2} the act of sowing seed. --वरः a kidney-bean. --वापः {1} a sower of seed. {2} sowing seed. --वाहनः an epithet of Śiva. --सूः the earth. --सेक्तृ m. a procreator, progenitor. --हरा, --हारिणी a witch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0798-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वी(बी)जं, क्ली, (विशेषेण कार्य्यरूपेण अपत्यतया च जायते इति । वि + जन + “उपसर्गे च संज्ञा- याम् ।” इति डः । “अन्येषामपीति ।” उप- सर्गस्य दीर्घः । यद्वा विशेषेण ईजते कुक्षिं गच्छति शरीरं वा । ईज गतिकुत्सनयोः + पचाद्यच् । यद्वा, वीजते गच्छति गर्माशय- मिति । वीज् + अच् । यद्वा, “वीजप्रजनन- कान्त्यसनखादनेषु । इत्यस्मादच्प्रत्ययः । तथा च भोजराजीये वियो जक् इति व्युत्पादितम् । बवयोरभेदः । वेति प्रजायते गच्छत्यनेनानृण्यं पितेति वा । अत्र क्षीरस्वामी वीज्यते वेति वा वीजं वाजिलौकिकः इति । वीजिः स्यात् प्रेरणक्रिया इति माधवः ॥ प्रेर्य्यते हि कार्य्य- करणाय वा वीजम् ।” इति निघण्टौ देव- राजयज्वा । २ । २ । १५ ।) कारणम् । (यथा, गीतायाम् । ७ । १० । “वीजं मां सर्व्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ॥” यथा च मनौ । १ । ५६ । “यदाणुमातृको भूत्वा वीजंस्थास्नु चरिष्णु च ॥”) शुक्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा मनौ । १ । ८ । “अप एव ससर्ज्जादौ तासु वीजमवासृजत् ॥” वीजं शुक्रम् । इति मेधातिथिः ॥ वीजं शक्ति- रूपम् । इति कुल्लूकः ॥ यथा च तत्रैव । १० । ७२ । “यस्माद्वीजप्रभावेण तिर्य्यग्जा ऋषयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्बीजं प्रशस्यते ॥”) श्रीकृष्णस्य सर्व्वावतारवीजत्वं यथा, -- दानव उवाच । “अधुना कृष्णरूपस्त्वं परिपूर्णतमः स्वयम् । सर्व्वेषामवताराणां बीजरूपः सनातनः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २२ अध्यायः ॥ अङ्कुरः । (यथा, महाभारते । ५ । १२ । १९ । “न तस्य वीजं रोहति वीजकाले न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले । भीतं प्रपन्नं प्रददाति शत्रवे न त्रातारं लभते त्राणमिच्छन् ॥”) तत्त्वाधानम् । इति मेदिनी ॥ मज्जा । इति राजनिर्घण्टः ॥ गणितबिशेषः । यथा, -- “उत्पादकं यत्प्रवदन्ति बुद्धे- रधिष्ठितं सत्पुरुषेण सांख्याः । व्यक्तस्य कृत्स्नस्य तदेकवीज- मव्यक्तमीशं गणितं च वन्दे ॥ पूर्व्वं प्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तवीजं प्रायः प्रश्ना नो विना व्यक्तयुक्त्या । ज्ञातुं शक्या मन्दधीभिर्नितान्तं यस्मात्तस्माद्वच्मि बीजक्रियाञ्च ॥” इति भास्कराचार्य्यविरत्तिते सिद्धान्तशिरोमणौ वीजगणिताध्यायस्य प्रथमद्वितीयश्लोकौ ॥ * ॥ मन्त्रः । यथा । अथ भुवनेश्वरीमन्त्रः । [] “नकुलीशोऽग्निमारूढो वामनेत्रार्द्धचन्द्रवान् । बीजं तस्याः समाख्यातं सेवितं सिद्धि- काङ्क्षिभिः ॥” नकुलीशो हकारः । अग्नी रेफः । वामनेत्र- मीकारः । अर्द्धचन्द्रोऽनुस्वारः । ह्रीं ॥ * ॥ अन्नपूर्णाया वीजम् । ह्रीं नमो भगवति माहे- श्वरि अन्नपूर्णे स्वाहा ॥ * ॥ अथ त्रिपुटा- वीजम् । श्रीँ ह्रीँ क्लीँ ॥ * ॥ त्वरितावीजम् । ओँ ह्रीँ हुँ खे च छे क्ष स्त्री हूं क्षे ह्रीँ फट् ॥ * ॥ अथ नित्यावीजम् । ऐँ क्लीँ तित्यक्लिन्ने मददवे स्वाहा ॥ * ॥ वज्रप्रस्तारिण्याः । ऐँ ह्रीँ नित्य- क्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा ॥ * ॥ अथ दुर्गावीजम् । ओँ ह्रीँ दुँ दुर्गायै नमः ॥ * ॥ महिषमर्दिनी- वीजम् । ओँ महिषमर्द्दिनि स्वाहा ॥ * ॥ जयदुर्गा वीजम् । ओँ दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा ॥ * ॥ शूलिनीवीजम् । ज्वल ज्वल शूलिनि दुष्टग्रह हुँ फट् स्वाहा ॥ * ॥ वागीश्वरीवीजम् । वद वद वाग्वादिनि स्वाहा ॥ * ॥ पारिजात- सरस्वतीवीजम् । ओँ ह्रीँ ह्सौँ ओँ ह्रीँ सरस्वत्यै नमः ॥ * ॥ गणेशवीजम् । गँ ॥ * ॥ हेरम्बवीजम् । ओँ गूँ नमः ॥ * ॥ हरिद्रा- गणेशवीजम् । ग्लँ ॥ * ॥ लक्ष्मीवीजम् । श्रीँ ॥ * ॥ महालक्ष्मीवीजम् । ओँ ऐं ह्री श्रीँ क्लीँ ह्सौँ जगत्प्रसूत्यै नमः ॥ * ॥ सूर्य्यवीजम् । ओँ घृणि सूर्य आदित्य ॥ * ॥ श्रीरामवीजम् । रां रामाय नमः । जानकीवल्लभाय हुँ स्वाहा ॥ * ॥ विष्णु- वीजम् । ओँ नमो नारायणाय ॥ * ॥ श्रीकृष्ण- वीजम् । गोपीजनवल्लभाय स्वाहा ॥ * ॥ वासु- देवस्य । ओँ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ * ॥ बालगोपालस्य । ओँ क्लीं कृष्णाय ॥ * ॥ लक्ष्मी- वासुदेवस्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बीज" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें