🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:18:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तेजस्
tejas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तेजस् संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ तेज । यौ॰—तेजस्कर । तेजस्काम = शक्ति प्रताप आदि की इच्छावाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेजस् n. (often pl.) the sharp edge (of a knife &c.), point or top of a flame or ray, glow, glare, splendour, brilliance, light, fire, RV. &c.
clearness of the eyes, VS. xxi; AitBr. &c.
the bright appearance of the human body (in health), beauty, Nal.; Suśr. i, 15
the heating and strengthening faculty of the human frame seated in the bile, 14 and 26
the bile, L.
fiery energy, ardour, vital power, spirit, efficacy, essence, AV. &c.
semen virile, MBh.; R.; Ragh.; Śak.
marrow, L.
the brain, W.
gold, L.
(opposed to क्षमा) impatience, fierceness, energetic opposition, MBh. iii; VarBṛ.; Sāh. iii, 50 and 54; Daśar. ii, 3
(in Sāṃkhya phil.) = रजस् (passion)
spiritual or moral or magical power or influence, majesty, dignity, glory, authority, AV.; VS. &c.
a venerable or dignified person, person of consequence, MBh. v, xiii; Śak. vii, 15
fresh butter, L.
a mystical N. of the letter र्, RāmatUp. i, 23
(असे) dat. inf. √ तिज्, q.v.
cf. अ-, अग्नि-, उग्र- &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेजस् n. [तिज्-भावे करुणादौ असुन्] 1 Sharpness. --2 The sharp edge (of a knife &c.). --3 The point or top of a flame. --4 Heat, glow, glare. --5 Lustre, light, brilliance, splendour; R. 4. 1; Bg. 7. 9, 10. 30. --6 Heat or light considered as the third of the five elements of creation (the other four being पृथिवी, अप्, वायु, and आकाश). --7 The bright appearance of the human body, beauty; R. 3. 15. --8 Fire of energy; Ś. 2. 7, U. 6. 14. --9 Might, prowess, strength, courage, valour, martial or heroic lustre; तेजस्तेजसि शाम्यतु U. 5. 7; Ś. 7. 15. --10 One possessed of heroic lustre; तेजसां हि न वयः ससीक्ष्यते R. 11. 1; Pt. 1. 328, 3. 33. --11 Spirit, energy. --12 Strength of character, not bearing insult or ill-treatment with impunity. --13 Majestic lustre, majesty, dignity, authority, consequence; तेजोविशेषानुमितां ( राजलक्ष्मीं) दधानः R. 2. 7. --14 Semen, seed, semen virile; स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजः R. 14. 65; 2. 75; दुष्यंतेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः Ś. 4. 3. --15 The essential nature of any thing. --16 Essence, quint-essence. --17 Spiritual, moral, or magical power. --18 Fire. --19 Marrow. --20 Bile. --21 The speed of a horse. --22 Fresh butter. --23 Gold. --24 Clearness of the eyes. --25 A shining or luminous body, light; Ku. 1. 51, Ś. 4. 2. --26 The heating and [] strengthening faculty of the human frame seated in the bile (पित्त). --27 The brain. --28 Violence, fierceness. --29 Impatience. --Comp. --कर a. {1} illuminating. {2} granting vital power or strength. --बीजं marrow. --भंगः {1} disgrace, destruction of dignity. {2} depression, discouragement. --मंडलं a halo of light. --मूर्तिः the sun. --रूपं {1} the Supreme Spirit, Brahman. {2} the nature of light. --वृत्तं {1} noble behaviour. {2} superior power or lustre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0546-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तेजस् त० तिज--भावे करणादौ असुन् । १ दीप्तौ २ प्रभावे ३ पराक्रमे ४ रेतसि च मेदि० । ५ देहजकान्तौ ६ नवनीते ७ वह्नौ च हेमच० । ८ सुवर्णे ९ मज्जनि १० पित्ते च राजनि० । सा० द० उक्ते सात्विके अधिक्षेपापमानादेर- सहनरूपे ११ नायकगुणभेदे यथा “शोभा विलासो माधुर्य्यङ्गाम्भीर्य्यं धैर्य्यतेजसी । ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्वजाः पौरुषा गुणाः” इत्युद्दिश्य “अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्य- सहनं तत्तेजः समुदाहृतम्” सा० द० लक्षितम् । १२ सारे “रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत् स्वल्वो- जस्तदेव बलमित्युच्युते” सुश्रु० १३ प्रागल्भ्ये १४ पराभिभव- सामर्थ्ये । १५ परैरनभिभाव्यत्वे । १६ अप्रतिहताज्ञत्वे । १७ चैतन्यात्मके ज्योतिषि । १८ स्त्रीबालकादिभिर्मूढैरनभि- भाव्यत्वे । १९ सत्वगुणजाते लिङ्गदेहे । २० हयवेगे । “तेजोनाम दर्पापरानामा सत्त्वगुणविकारः प्रकाशकोऽन्तः नारविशेषः । यथाह भोजराजः “तेजोनिसर्गजं न्वत्त्वं वाजिनां स्फुरणं रजः । क्रोधस्तम इति ज्ञेया- स्त्रयोऽपि सहजागुणाः” । तच्च द्विविधम् । सततोत्थितं [] भयोत्थितञ्चेति । यथाह स एव “धारासु योजिता- नाञ्च निसर्गात् प्रेरणं विना । अवच्छिन्नमिवाभाति तत् तेजःसततीत्थितम् । कशापादादिघातैर्यत् साध्वसात् स्फुरितन्तु तदिति” । शब्दस्पर्शतन्मात्र सहिताद्रूपतन्मा- त्रादुत्पन्ने शब्दस्पर्शरूपगुणे २१ तृतीये महाभूते । यथा “तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं ततो- रूपं सूर्य्यस्तत्राधिदैवतम्” भा० आश्व० उष्णस्पर्शवत्तेजः । “तद्द्विविधम् । नित्यमनित्यञ्च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्य्यरूपम् । पुनस्त्रिविधम् । शरीरेन्द्रियविष- यभेदात् । शरीरमादित्यलोके । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराग्रवर्त्ति विषयश्चतुर्विधः । भौमदिव्यौदर्य्याकरजभे- दात् । भौमं वह्न्यादिकम् । अविन्धनं दिव्यं विद्यु- दादि । भुक्तान्नस्य परिणामहेतुरौदर्यम् । आकरजं सुवर्णादि” तर्कसंग्रहः “स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभाखरम् । नैमित्तिकं द्रवत्वन्तु नित्यतादि च पूर्व- वत् । इन्द्रियं नयनं वह्निस्वर्णादिर्विषयोमतः” इति भाषाप० । उपचारात् २२ तेजस्विनि च । “त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन” “अग्निं गां ब्राह्मणं चैव” भा० आनु०५०१७ श्लो० । स्वपरप्रकाशकं तेजः अन्धकारविरोधि तल्लक्षणञ्च शुक्लभास्वररूपसमानाधि- करणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्त्वम् । तेजसो गुणादिक- मग्निशब्दे ४८ पृ० दृश्यम् । “सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः” माघः । भुक्ततेजसः कार्य्यञ्च छा० उ० दर्शितं “तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमं स मज्जा यो- ऽणिष्ठः सा वाक् । “अन्नमयं हि सौम्य! मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति च” तेजोभूतञ्च वायुकार्य्य- मपां कारणञ्च । यथोक्तं “अद्भिः सौम्य! शुङ्गेन तेजो- मूलमन्विच्छ” छा० श्रुतिः २३ रजोगुणे तैजसशब्दे दृश्यम् तेजसा निर्वृत्तः अण् तेजोजन्ये त्रि० । तेजसं + अस्त्यर्थे विनि । तेजस्विन् मतुप् मस्य वः तेजस्वत् । तेजोविशिष्टे त्रि० स्त्रियां सर्वत्र ङीप् । तैजसी तेजस्विनी तेज- स्वती । २४ वीर्य्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3348-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें